حمیدرضا فلاح

حمیدرضا فلاح

حمیدرضا فلاح تفتی

احکام ویژه بانوان

تعداد بازدیدها: 1,033 مشاهده

بسم الله الرحمن الرحیم

دانستن احکام شرعی یکی از مسائل ضروری و از جمله واجبات زندگی ما مسلمانان می باشد. به همین دلیل تصمیم گرفتم در ادامه مطالب احکام شرعی، مجموعه ی «احکام ویژه بانوان» که مطابق با فتوای ده تن از مراجع عظام تقلید می باشد را تقدیم مخاطبان وبگاهم کنم.

قبل از مطالعه این مجموعه، دانستن چند نکته ضروری است:

۱ـ برای درج این مطلب از نرم افزار «پرسش ها و پاسخ های دانشجویی» که توسط «مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی» تهیه شده است، استفاده کردیم اما برای ویرایش متن این مجموعه جهت درج در وبگاه، وقت زیادی صرف شده است لذا انتظار می رود بینندگان محترم و دوستان فضای مجازی حق کپی رایت را رعایت کنند.

۲ـ در این مجموعه به ۲۵۳ پرسش مبتلابه در ارتباط با «احکام بانوان» پاسخ داده شده است.

۳ـ در تنظیم این متن، نظر حضرت امام خمینی ـ قدس سرّه ـ به عنوان اوّلین فتوا آمده و فتاوای دیگر مراجع بزرگوار ـ که نامشان به ترتیب حروف الفبایی در ذیل می آید ـ پس از آن ذکر گردیده است.

حضرت آیت الله حاج شیخ محمد تقی بهجت  ـ حضرت آیت الله حاج شیخ میرزا جواد تبریزی ـ حضرت آیت الله حاج سید علی حسینی خامنه ای ـ حضرت آیت الله حاج سید على حسینى سیستانى ـ حضرت آیت الله حاج شیخ لطف الله صافی گلپایگانی ـ حضرت آیت الله حاج شیخ محمد فاضل لنکرانی ـ حضرت آیت الله حاج شیخ حسین نوری همدانی ـ حضرت آیت الله حاج شیخ ناصر مکارم شیرازی ـ حضرت آیت الله حاج شیخ حسین وحید خراسانی.

۴ـ در این متن تنها به ذکر اسامی مراجع بزرگوار به اختصار اکتفاء شده است، ذا از ساحت آن بزرگواران پوزش می طلبیم و از درگاه خداوند متعال برای ایشان، دوام عزّت و سلامتی مسألت داریم.

۵ـ این مجموعه را از کتاب «احکام ویژه بانوان‏» تألیف محقق گرانقدر حجت الاسلام و المسلمین سیّد مجتبی حسینی ـ زید عزّه ـ که مطابق با جلد سی و دوم از مجموعه کتاب های پرسش ها و پاسخ های دانشجویی است، اقتباس کردیم. همچنین از تلاش‏ هاى مخلصانه مجموعه همکاران اداره مشاوره و پاسخ، به خصوص حجت ‏الاسلام و المسلمین صالح قنادى (زیدعزه) که در آماده‏ سازى این اثر تلاش کرده ‏اند، تشکر و قدردانى مى ‏شود و دوام توفیقات این عزیزان را در جهت خدمت بیشتر به مکتب اهل ‏بیت علیهم السّلام و ارتقاى فرهنگ دینى جامعه به ویژه دانشگاهیان از خداوند متعال مسألت داریم.

۶ـ سؤالات خود را می توانید از قسمت نظرات یا ارتباط با کارشناس مسائل شرعی مطرح فرمایید.

احکام ویژه بانوان

فهرست مختصری از آنچه پیش رو دارید:

فصل اول: بلوغ دختران و نشانه ‏هاى آن‏ | فصل دوم: دوره عادت و قاعدگى (پریود) | فصل سوم: مبتدئه، مضطربه و ناسیه‏ | فصل چهارم: غسل حیض‏ | فصل پنجم: باردارى و یائسگى‏ | فصل ششم: نماز حائض‏ | فصل هفتم: روزه حائض‏ | فصل هشتم: محرمات حائض‏ | فصل نهم: اسامى متبرکه‏ | فصل دهم: استحاضه‏ | فصل یازدهم: وضو و غسل استحاضه‏ | فصل دوازدهم: نماز و روزه مستحاضه‏ | فصل سیزدهم: احکام نفاس و باردارى‏ | فصل چهاردهم: دانستنى‏ ها

فصل اول: بلوغ دختران و نشانه ‏هاى آن

سن تکلیف

۱: سن تکلیف دختر، بر مبناى سال شمسى چقدر است؟

همه مراجع: سن بلوغ در دختر نه سال شمسى، منهاى ۹۷ روز و ۲۲ ساعت و ۴۸ دقیقه مى ‏باشد.

تبصره: سال قمرى از اول محرم شروع و به آخر ذى حجه ختم مى ‏شود و هر ماه قمرى ۲۹ روز و دوازده ساعت و ۴۴ دقیقه است و یک سال قمرى ۳۵۴ یا ۳۵۵ روز است. سال شمسى از اول فروردین شروع و به آخر اسفند ختم مى ‏شود و شش ماه اول سال، هر ماه ۳۱ روز و پنج ماه بعد هر ماه سى روز و ماه اسفند در سال ‏هاى عادى ۲۹ روز و در سال کبیسه سى روز است.

براساس این محاسبه، هر سال شمسى، یازده روز بیشتر از سال قمرى است و چون ملاک عبادت و تکالیف شرعى از نظر قرآن و روایات، ماه‏ هاى قمرى است؛ از این روز بلوغ شرعى (اول تکلیف)، به حساب قمرى تعیین مى ‏شود.

بلوغ دختر

۲: نشانه بلوغ دختر را بیان کنید؟

همه مراجع (به جز سیستانى): نشانه بالغ شدن دختر یکى از سه چیز است:

۱٫ روییدن موى درشت و خشن زیر شکم (اطراف آلت تناسلى) ۲٫ بیرون آمدن منى ۳٫ تمام شدن نُه سال قمرى.

هر یک از این سه نشانه به تنهایى، علامت بلوغ و رسیدن به حد تکلیف شرعى محسوب مى ‏شود.[۱]

آیت الله سیستانى: نشانه بلوغ در دختر، تنها به تمام شدن نُه سال قمرى است.[۲]

حیض و بلوغ

۳: اگر دختر پیش از بلوغ، خونى با نشانه ‏هاى حیض ببیند، آیا حیض محسوب مى ‏شود؟

همه مراجع: خیر! خون حیض محسوب نمى ‏شود؛ هرچند نشانه ‏هاى حیض را نیز داشته باشد.[۳]

تبصره۱: حکم این خون که آیا مى ‏تواند استحاضه باشد، در بخش «استحاضه» بیان شده است.

تبصره۲: اگر هیچ یک از نشانه ‏هاى بلوغ در دختر پیدا نشود، خونى که پیش از بلوغ مى ‏بیند، حیض نیست؛ ولى اگر یکى از نشانه ‏هاى بلوغ در او پدیدار گردد، خون یاد شده چنانچه صفات حیض را داشته باشد، حیض محسوب مى‏ شود.

خون پیش از بلوغ

۴: اگر دختر پیش از بلوغ خون ببیند، حکم آن چیست؟

همه مراجع: اگر مربوط به زخم، جراحت و مانند آن نباشد، خون استحاضه محسوب مى ‏شود و حیض نیست.[۴]

۵: آیا دیدن خون حیض در دخترى که نمى ‏داند نه سال او تمام شده یا نه (مثلاً تاریخ ولادتش را فراموش کرده استمى ‏تواند نشانه بلوغ باشد؟

همه مراجع (به جز صافى و فاضل): اگر نشانه ‏هاى حیض را داشته باشد (و اطمینان به حیض بودن پیدا کند)، نشانه بلوغ او محسوب مى ‏شود.[۵]

آیات عظام صافى و فاضل: بنابر احتیاط واجب، نمى‏ تواند نشانه بلوغ او محسوب شود.[۶]

حیض دختران

۶: دخترى که براى اولین بار خون مى‏ بیند، وظیفه ‏اش چیست؟

همه مراجع: اگر دختر به حد بلوغ رسیده و به مقدار ده روز یا کمتر خون دیده، همه ‏اش حیض است. اگر بیشتر از ده روز باشد و همه ‏اش یک جور نباشد، خون ‏هایى که به نشانه ‏هاى حیض باشد و از سه روز کمتر و از ده روز بیشتر نباشد، حیض محسوب مى‏ شود و باقى استحاضه است؛ ولى اگر همه یک جور باشد؛ یعنى، همه داراى نشانه‏ هاى حیض باشد، مطابق عادت خویشان و بستگان خود (مانند خواهر، مادر، خاله و عمه) عمل کند؛ یعنى، روزهاى عادت آنها را معیار قرار داده و حیض بداند و باقى را استحاضه محسوب کند.[۷]

خون حیض

۷: درباره خون حیض توضیح دهید.

 «حیض» خونى است که به طور معمول، هر ماه به مدت چند روز از رحم زنان، به علت تأثیر هورمون‏ هاى تخمدان، خارج مى ‏شود. این خونریزى از سن بلوغ تا سن یائسگى زن صورت مى‏ گیرد. از حیض به قاعدگى، رگل، عادت ماهانه، پریود و بى ‏نماز شدن هم تعبیر مى ‏کنند و زن را در این حالت حائض مى‏ گویند. در این دوران از سوى شرع مقدس، احکام و دستوراتى خاص براى زنان قرار داده شده است.

خداوند متعال مى ‏فرماید: «وَ یَسْئَلُونَکَ عَنِ الْمَحِیضِ قُلْ هُوَ أَذىً فَاعْتَزِلُوا النِّساءَ فِی الْمَحِیضِ وَ لا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى یَطْهُرْنَ فَإِذا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَیْثُ أَمَرَکُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ التَّوَّابِینَ وَ یُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِینَ»[۸]؛ «و از تو درباره خون حیض سؤال مى ‏کنند، بگو: چیز زیان ‏بار و آلوده ‏اى است، از این رو در حالت قاعدگى، از زنان کناره ‏گیرى کنید و با آنها نزدیکى ننمایید، تا پاک شوند، از طریقى که‏ خدا به شما فرمان داده، با آنها آمیزش کنید. خداوند توبه ‏کنندگان را دوست دارد و پاکان را [نیز] دوست دارد».

اقوام پیشین در مورد زنان در ایام عادت ماهانه عقاید مختلف و افراط و تفریط هایى داشتند. یهود در این زمینه بسیار سخت‏ گیرى مى‏ کردند. در چنین حالتى در همه چیز (خوردن، آشامیدن، مجلس و آمیزش) از زنان جدا مى ‏شدند که در تورات کنونى احکام شدیدى در این زمینه به چشم مى ‏خورد. در مقابل مسیحیان، محدویت و ممنوعیتى براى خود در این ایام قائل نبودند! نزد بت‏پرستان عرب دستور خاصى در این زمینه یافت نمى‏ شود. اسلام به عنوان دین برتر، روش عادلانه‏ اى را در این زمینه پیش گرفته و در این ایام تنها «آمیزش جنسى» را حرام کرده است؛ زیرا آمیزش در چنین حالتى، علاوه بر اینکه تنفرآور است، زیان‏ هاى بسیارى به بار مى ‏آورد که علم پزشکى نیز آن را اثبات کرده است.

احتمال عقیم شدن مرد و زن، ایجاد یک محیط مساعد براى پرورش میکرب بیمارى ‏هاى آمیزشى (مانند سفلیس و سوزاک) و نیز التهاب اعضاى تناسلى زن و وارد شدن خون آلوده به داخل عضو تناسلى مرد، از جمله این زیان ‏ها و آسیب‏ ها است. از این رو پزشکان آمیزش جنسى در چنین زمانى را ممنوع مى ‏کنند.[۹]

شرایط حیض

۸: شرایط خون حیض چیست؟

شرایط تحقق خون حیض عبارت است از:

۱٫ بلوغ ۲٫ کمتر از سه روز نبودن ۳٫ بیشتر از ده روز نبودن ۴٫ پى در پى بودن سه روز اول (تبصره: آیت الله صافى: پى در پى بودن سه روز اول حیض را لازم نمى ‏دانند.[۱۰]) ۵٫ استمرار خون در تمام سه شبانه روز ۶٫ مشاهده حیض پیش از سن یائسگى ۷٫ بین دو حیض دست کم ده روز فاصله باشد.[۱۱] تبصره: صفات خون حیض با شرایط آن تفاوت دارد. اگر خونى تمامى شرایط حیض را دارا باشد، به طور حتم خون حیض است و اگر یکى از شرایط را نداشته باشد، آن خون، حیض محسوب نمى‏ شود؛ در حالى که در صفات خون، مسئله این چنین نیست. اگر خونى تمامى صفات و نشانه ‏هاى حیض را داشته باشد، به طور حتم ملازم با حیض بودن آن نیست؛ همان گونه که اگر خونى یکى از صفات و نشانه ‏هاى حیض را نداشته باشد، ملازم با نبود حیض نیست.

نشانه ‏هاى حیض

۹: صفات و نشانه ‏هاى خون حیض چیست؟

همه مراجع: نشانه ‏هاى خون حیض به طور غالب عبارت است از:

۱٫ غلیظ ۲٫ گرم ۳٫ به رنگ تیره (سیاهى مایل به سرخ) یا سرخ ۴٫ همراه فشار و کمى سوزش باشد.[۱۲]

۱۰: آیا ممکن است خونى، بعضى از نشانه‏ هاى حیض را نداشته باشد؛ ولى با وجود آن خون حیض محسوب شود؟ عکس آن چطور؟

همه مراجع: آرى! این امر ممکن است؛ مانند زنى که عادت وقتیه دارد.

اگر در وقت عادت خود سه روز یا بیشتر خون ببیند، حیض محسوب مى ‏شود؛ هر چند نشانه ‏هاى حیض را نداشته باشد. همچنین زنى که بعد از یائسگى خون مى‏ بیند، این خون هر چند نشانه ‏هاى حیض را داشته باشد، حیض محسوب نمى ‏شود.[۱۳]

تبصره: آیت الله مکارم: اگر زن بعد از یائسگى، آنچه مى ‏بیند تمام شرایط حیض را داشته باشد، باید مطابق آن عمل کند.[۱۴]

تبصره:. توجه و در نظر گرفتن نشانه ‏هاى حیض، براى کسى است که در خون حیض شک دارد؛ ولى کسى که یقین به حیض یا عدم آن دارد (مانند موارد یاد شده در پاسخ) بر اساس علم و یقین خود عمل مى‏ کند. از این رو نشانه ‏هاى حیض امورى غالبى هستند.

حداقل حیض

۱۱: ملاک حداقل سه روز در حیض چیست؟ آیا شب هم جزء محاسبه قرار مى‏ گیرد؟

همه مراجع: خیر! شب جزء محاسبه قرار نمى ‏گیرد و براى تحقق حیض، دیدن خون در شب چهارم لازم نیست؛ ولى باید در شب دوم و سوم‏ خون به هیچ وجه قطع نشود. بنابراین زن یاد شده حائض محسوب مى ‏شود.[۱۵]

تبصره: منظور از سه روز، سه شبانه روز نیست و اگر مراجع تقلید شب دوم و سوم را جزء محاسبه قرار مى ‏دهند، به جهت آن است که به شرط (پى در پى بودن خون حیض) لطمه نخورد.[۱۶]

سه روز کامل

۱۲: خانمى ساعت یک بعد از ظهر روز یک شنبه خون مشاهده مى ‏کند، با توجه به اینکه حداقل خون حیض سه روز است؛ چه روزى سه روزش کامل مى ‏شود؟

همه مراجع: روز چهارشنبه، ساعت یک بعد از ظهر سه روز او کامل مى ‏شود.[۱۷]

پى در پى بودن حیض

۱۳: اگر زن چند روز با فاصله خون ببیند، آیا حیض محسوب مى ‏شود؟

همه مراجع (به جز صافى): در خون حیض شرط است که سه روز اول آن پشت سر هم باشد. بنابراین اگر زن دو روز خون ببیند و یک روز پاک شود و دوباره یک روز خون ببیند، حیض محسوب نمى ‏شود.[۱۸]

آیت الله صافى: اگر سه روز اول حیض پشت سر هم نباشد به عنوان مثال دو روز خون ببیند و یک روز پاک شود و دوباره یک روز خون ببیند، بنابر احتیاط واجب در روزهایى که خون مى ‏بیند، باید بین کارهاى مستحاضه و احکام حائض جمع کند و در روزهایى که خون نمى ‏بیند، کارهایى که بر حائض حرام است، ترک کند و عبادت ‏هاى خود را به جا آورد.[۱۹]

تبصره: با توجه به اینکه آیت الله ‏صافى در مسئله احتیاط دارند، مقلدان ایشان مى ‏توانند در این مسئله، به فتواى سایر مراجع تقلید عمل کنند.

۱۴: آیا پى در پى بودن سه روز خون براى خانمى که عادت ماهانه دارد، شرط است؟

همه مراجع: حداقل حیض سه روز است و باید پى در پى باشد و در این امر تفاوتى بین اقسام حیض نیست.[۲۰]

استمرار حیض

۱۵: در خون حیض شرط است که زن سه روز اول را خون ببیند، حال اگر خانمى روز اول را به مدت مثلاً یک ساعت خون ببیند، سپس قطع شود و روزهاى دیگر هم به این شکل مشاهده کند؛ آیا حیض محسوب مى‏ شود؟

همه مراجع: اگر به طور کامل قطع شود، حیض نیست؛ ولى اگر خون در مجرا و باطن فرج باشد؛ حیض محسوب مى‏ شود و مسئله پى در پى بودن سه روز، به معناى بیرون آمدن خون در تمام سه روز نیست؛ بلکه همین اندازه که در باطن فرج خون باشد، کافى است.[۲۱]

خون کمتر از سه روز

۱۶٫ اگر خون اندکى از سه روز کمتر باشد، تکلیف چیست؟

همه مراجع: خون حیض محسوب نمى ‏شود، هر چند به اندازه یک ساعت باشد.[۲۲]

تبصره: اگر مقدار آن بسیار کم باشد (۵ تا ۱۰ دقیقه) فتواى مراجع تقلید در این زمینه متفاوت است.

۱۷: اگر یک یا دو روز خون ببینیم و پاک شویم و دوباره خون مشاهده کنیم، تکلیفمان چیست؟

همه مراجع (به جز صافى): خون اول حیض نیست؛ هر چند در ایام عادتش باشد؛ ولى خون دوم اگر سه روز یا بیشتر و با نشانه‏ هاى حیض و یا در عادت باشد، حیض محسوب مى‏ شود؛ مانند آنکه از سه روز بیشتر و از ده روز کمتر باشد.[۲۳]

آیت الله صافى: اگر بعد از پاک شدن سه روز خون ببیند، چنانچه مجموع خون اول و دوم و پاکى در بین، از ده روز بیشتر نباشد، خون دوم حیض محسوب مى‏ شود و در خون اول احتیاط آن است که بین کارهاى مستحاضه و ترک آنچه بر حائض حرام است، جمع کند و در پاکى وسط کارهایى را که بر حائض حرام است، ترک کند و عبادت ‏هاى خود را به جا آورد.[۲۴]

شروع حیض

۱۸: ابتداى خون حیض چه زمانى است؟ آیا زمانى که خون داخل رحم است یا زمانى که خون از محل خارج شود؟

آیات عظام امام، بهجت و خامنه‏ اى: همین اندازه که خون در فضاى فرج باشد (هرچند خارج نشود)، بنابر احتیاط واجب حیض شروع مى ‏شود (یعنى آنچه بر حائض حرام است، ترک کند و عبادت‏ هاى خود را بجا آورد).[۲۵]

آیات عظام تبریزى، سیستانى، صافى، فاضل و وحید: زمانى که خون از رحم خارج شود حیض شروع مى ‏شود و بودن خون در فضاى رحم کفایت نمى ‏کند.[۲۶]

آیات عظام مکارم و نورى: همین اندازه که خون در فضاى رحم باشد (هر چند خارج نشود)، حیض شروع مى‏ شود.[۲۷]

تبصره: حکم استحاضه و حیض در این مسئله یکى است.

قرص و خون حیض

۱۹: اگر زن در ایام عادت با خوردن قرص، تنها یک یا دو روز از ایام عادت خود را خون دید، آیا حیض محسوب مى ‏شود؟

همه مراجع: حیض محسوب نمى ‏شود؛ چون خون حیض حداقل سه روز است.[۲۸]

شک بین حیض و استحاضه

۲۰: اگر بین خون حیض و استحاضه شک پیدا شود، وظیفه چیست؟

همه مراجع: اگر شرایط خون حیض را ندارد، خون استحاضه محسوب مى ‏شود.[۲۹]

۲۱: اگر خانمى چه قبل از ازدواج و چه بعد از آن، هیچ وقت خون حیض نبیند تکلیفش چیست؟

همه مراجع: اگر خون نمى ‏بیند، حکم حیض را پیدا نمى ‏کند و باید نماز و روزه‏ هاى خود را به جا آورد.[۳۰]

تبصره: اگر خون مى‏ بیند و شرایط حیض را ندارد؛ ولى نشانه ‏هاى استحاضه در او نمایان است، باید به دستور و احکام استحاضه عمل کند.

شک بین حیض و زخم

۲۲: اگر زنى بیش از سه روز خون ببیند و در کمتر از ده روز پاک شود؛ چنانچه بین خون زخم و حیض شک داشته باشد، تکلیفش چیست؟

آیات عظام امام، تبریزى، خامنه ‏اى، سیستانى، فاضل و نورى: اگر پیش از آن خون حیض مى ‏دیده است، آن را حیض قرار دهد و اگر پاک بوده، آن را پاک قرار دهد و عبادت ‏هاى خود را به جا آورد.[۳۱]

آیت الله بهجت: این زن با فرو بردن پنبه به داخل رحم وارسى کند. اگر خون از طرف چپ بیرون آید، خون حیض است و اگر از طرف راست، بیرون آید خون زخم است، اگر وارسى ممکن نیست، در این صورت چنانچه پیش از آن خون حیض مى ‏دیده است، آن را حیض قرار دهد و اگر پاک بوده، پاک قرار دهد و عبادت ‏هاى خود را به جا آورد.[۳۲]

آیت الله صافى: اگر در ایام عادت (عادت وقتیه) باشد، باید خون حیض قرار دهد.[۳۳]

آیت الله مکارم: اگر نشانه ‏هاى حیض را داشته باشد و یا پیش از آن خون حیض مى‏ دیده، باید احتیاط کند؛ یعنى، تمام کارهایى که بر زن حائض حرام است ترک کند و تمام عبادت ‏هایى که زن غیر حائض انجام مى ‏دهد به جا آورد و اگر پیش از آن پاک بوده، پاک قرار دهد و عبادت‏ هاى خود را به جا آورد.[۳۴]

آیت الله وحید: اگر در ایام عادت باشد و یا نشانه ‏هاى حیض را داشته باشد، باید آن را خون حیض قرار دهد. در غیر این صورت اگر پیش از آن خون حیض مى‏ دیده است، آن را حیض قرار دهد و اگر پاک بوده، پاک قرار دهد و عبادت‏ هاى خود را به جا آورد.[۳۵]

۲۳: اگر زن کمى خون در لباس خود مشاهده کند و نداند از رحمش ترشح کرده (که مثلاً خون حیض باشد) و یا از غیر رحم است، تکلیفش چیست؟

همه مراجع: در فرض یاد شده، احکام خون حیض بر آن مترتب نمى ‏شود.[۳۶]

تبصره: در حکم یاد شده اگر خون، کمتر از درهم (تقریباً به اندازه دو ریالى) باشد، خواندن نماز با آن لباس اشکال ندارد؛ ولى اگر در مسئله فوق به خون حیض حکم شود، خواندن نماز با آن لباس صحیح نیست.

فصل دوم: دوره عادت و قاعدگى (پریود)

عادت ماهانه

۲۴: معیار تحقق عادت ماهانه چیست؟

همه مراجع: اگر زن دوبار به یک صورت خون ببیند، عادت او محقق مى ‏شود.

عادت ماهانه سه قسم است: ۱٫ عادت وقتیه و عددیه ۲٫ عادت عددیه ۳٫ عادت وقتیه.[۳۷]

تبصره: در تحقق عادت در برخى اقسام بین مراجع تقلید اختلاف نظر است که در پرسش‏ هاى بعدى بیان مى ‏شود.

تغییر عادت

۲۵: در چه صورت عادت ماهانه زن به هم مى ‏خورد؟

همه مراجع: اگر دو ماه پشت سر هم بر خلاف عادت ماهانه خود خونى ببیند که در عدد یا وقت یا هر دو یکى باشد، عادت قبلى به هم مى ‏خورد و به عادت جدید تغییر پیدا مى ‏کند.[۳۸]

تبصره: اگر یک ماه بر خلاف عادت پیشین خود خون ببیند، عادت او تغییر نمى ‏کند.

عادت ماهانه متغیر

۲۶: زنى به هیچ وجه عادت معینى ندارد، گاهى هفت روز و گاهى پنج روز و مانند آن خون مى ‏بیند، تکلیفش چیست؟

همه مراجع: این زن، مضطربه محسوب مى ‏شود و باید مطابق احکام و دستورات او عمل کند.[۳۹]

عادت وقتیه و عددیه

۲۷: عادت وقتیه و عددیه چیست؟

همه مراجع: زنى که دو ماه پشت سر هم در وقت معین خون ببیند و شماره روزهایى که در هر دو ماه خون دیده به یک اندازه باشد، چنین زنى داراى عادت وقتیه و عددیه است؛ مانند اینکه دو ماه پى در پى از اول ماه تا روز هفتم خون ببیند (عادت او در این مثال هفت روز است).[۴۰]

۲۸: زنى که از خون پاک نمى‏ شود؛ اگر دو ماه پشت سر هم در وقت معین خونى با نشانه ‏هاى حیض ببیند آیا عادت وقتیه پیدا مى ‏کند؟

آیات عظام امام، خامنه‏ اى، صافى، فاضل، مکارم و نورى: زنى که از خون پاک نمى ‏شود، ولى دو ماه پشت سر هم در وقت معین (مثلاً از اول تا هفتم ماه) خونى با نشانه‏ هاى حیض مى‏ بیند و باقى آن نشانه ‏هاى استحاضه را دارد، چنین زنى نیز عادت وقتیه و عددیه دارد. عادت او در این مثال از اول تا هفتم ماه مى ‏باشد.

آیات عظام بهجت، تبریزى، سیستانى و وحید: زنى که از خون پاک نمى ‏شود، ولى دو ماه پشت سر هم در وقت معین (مثلاً از اول تا هفتم ماه) خونى با نشانه ‏هاى حیض مى‏ بیند و باقى آن نشانه ‏هاى استحاضه را دارد، چنین زنى عادت ندارد چه اینکه عادت با نشانه ‏هاى حیض محقق نمى‏ شود.[۴۱]

خون بیش از ده روز

۲۹: اگر خون از ده روز بیشتر شود، وظیفه چیست؟

همه مراجع: اگر زن عادت وقتیه و عددیه دارد، باید به اندازه عادت خود حیض و بقیه را استحاضه قرار دهد، خواه همراه با نشانه ‏هاى حیض باشد یا نه. در غیر این صورت حکم تفاوت مى ‏یابد.[۴۲]

تعدد حیض در ماه

۳۰: خانمى که ماهى یک مرتبه خون مى ‏دیده، اگر در ماه دو مرتبه خون ببنید، آیا هر دو حیض محسوب مى ‏شود؟

همه مراجع (به جز سیستانى): اگر هر دو خون نشانه ‏هاى حیض را دارد و حداقل ده روز بین آن دو پاک بوده است، هر دو حیض محسوب مى ‏شود.[۴۳]

آیت الله سیستانى: اگر روزهایى که در وسط پاک بوده، از ده روز کمتر نباشد، هر دو حیض محسوب مى‏ شود؛ هر چند یکى از آن دو خون نشانه‏ هاى حیض را نداشته باشد.[۴۴]

لکه بینى

۳۱: زنى که عادت عددیه دارد؛ با تمام شدن عادت خود تا قبل از پایان روز دهم، یک یا چند روز دیگر نیز لک ببیند و بعد پاک شود، آیا آن چند روز حیض محسوب مى‏ شود؟

همه مراجع (به جز تبریزى، صافى و وحید): آرى! حیض محسوب مى‏ شود (هر چند نشانه ‏هاى حیض را نداشته باشد).[۴۵]

آیات عظام تبریزى، صافى و وحید: اگر نشانه‏ هاى خون حیض را داشته باشد، حیض محسوب مى ‏شود.[۴۶]

۳۲: خانمى که عادتش شش روز است، پس از پاک شدن غسل کرده است روز هشتم لکه ‏اى خون (با نشانه‏هاى حیض) مشاهده کرده و پاک شده است؛ آیا باید دوباره غسل کند؟

همه مراجع: آرى! باید دوباره غسل کند.[۴۷]

۳۳: زنى که عادتش در ماه هفت روز است؛ ولى همیشه پس از پاک شدن روز هشتم یا روز نهم، فقط لکه ‏اى خون (با نشانه ‏هاى حیض) مشاهده مى‏ کند، چه تکلیفى دارد؟

همه مراجع (به جز سیستانى، صافى و مکارم): باید همه (حتى پاکى وسط) را حیض قرار دهد. [بنابراین لازم نیست بعد از پاک شدن اول غسل کند؛ بلکه باید تا روز هشتم یا نهم عبادات خود را ترک کند و سپس غسل کند].[۴۸]

آیت الله مکارم: تنها باید روزهایى را که خون دیده حیض قرار دهد و روزهاى پاکى (وسط) حیض نیست و حکم زنان پاک را دارد. [بنابراین بعد از پاک شدن اول، باید غسل کند و عبادات خود را تا روز هشتم یا نهم به جا آورد؛ آنگاه اگر لکه‏ اى از خون مشاهده کرد و پاک شد، دوباره باید غسل کند].[۴۹]

آیات عظام سیستانى و صافى: باید روزهایى را که خون دیده، حیض قرار دهد و بنابر احتیاط واجب در روزهاى پاکى عبادت ‏هاى خود را به جا آورد و آنچه را که بر حائض حرام است، ترک کند. [بنابراین بعد از پاک شدن اول، بنابر احتیاط واجب باید غسل کند و عبادات خود را تا روز هشتم یا نهم به جا آورد؛ آنگاه اگر لکه ‏اى از خون مشاهده کرد و پاک شد، دوباره باید غسل کند].[۵۰]

ترشحات زرد رنگ

۳۴: گفته مى‏ شود: ترشحات زرد رنگ بعد از ایام عادت خون نیست؛ بلکه سلول ‏هاى مرده جدار داخلى رحم است که خارج مى ‏شود. حکم این ترشحات چیست؟

همه مراجع: اگر زن اطمینان به خون بودن پیدا نکند، حکم خون را ندارد و حیض و یا استحاضه محسوب نمى ‏شود.[۵۱]

تبصره: اگر ترشح یاد شده مرتبه ضعیفى از خون و یا یک نقطه از خون باشد و یا معلوم شود در باطن به صورت خون است، (براساس پرسش ۳۱) حکم به حیض مى ‏شود؛ مگر آنکه از ده روز تجاوز کند، در این صورت استحاضه است.

جلو افتادن عادت

۳۵: اگر زن چند روز پیش از عادت خود خون ببیند، آیا علاوه بر روزهاى عادت، این چند روز نیز حیض محسوب مى ‏شود؟

آیات عظام امام، بهجت، خامنه‏ اى، فاضل، مکارم و نورى: اگر مقدار خونى که پیش از عادت دیده، کم باشد (دو یا سه روز) به طورى که بگویند عادتش جلو افتاده، و روى هم از ده روز بیشتر نشود، تمامى آن حیض محسوب مى‏ شود.[۵۲]

آیات عظام تبریزى و صافى: اگر مقدار خونى که پیش از عادت دیده، کم باشد(یک یا دو روز)، به طورى که بگویند عادتش جلو افتاده و یا نشانه ‏هاى خون حیض را داشته باشد و روى هم از ده روز بیشتر نشود، تمامى آن حیض محسوب مى‏ شود.[۵۳]

آیات عظام سیستانى و وحید: اگر مقدار خونى که پیش از عادت دیده، کم باشد (دو یا سه روز) به طورى که بگویند عادتش جلو افتاده و یا نشانه ‏هاى خون حیض را داشته باشد و روى هم از ده روز بیشتر نشود، تمامى آن حیض محسوب مى‏ شود.[۵۴]

۳۶: اگر زن چند روز پشت سر هم با نشانه ‏هاى حیض خون ببیند و پاک شود و سپس با همان نشانه ‏ها خون ببیند، کدام حیض محسوب مى ‏شود؟

همه مراجع (به جز سیستانى، صافى و مکارم): اگر مجموع روزهایى که خون دیده با روزهاى پاکى (وسط) از ده روز بیشتر نشود، باید همه (حتى پاکى وسط) را حیض قرار دهد.[۵۵]

آیات عظام سیستانى و صافى: اگر مجموع روزهایى که خون دیده، با روزهاى پاکى (وسط) از ده روز بیشتر نشود، باید روزهایى را که خون دیده حیض قرار دهد و بنابر احتیاط واجب در روزهاى پاکى عبادت‏ هاى خود را به جا آورد و آنچه را که بر حائض حرام است، ترک کند.[۵۶]

آیت الله مکارم: اگر مجموع روزهایى که خون دیده با روزهاى پاکى (وسط) از ده روز بیشتر نشود، تنها باید روزهایى را که خون دیده حیض قرار دهد و روزهاى پاکى (وسط) حیض نیست و حکم زنان پاک را دارد.[۵۷]

۳۷: زنى که عادت (وقتیه عددیه) دارد، اگر حداقل سه روز یا بیشتر خون ببیند، آنگاه چند روز پاک شود و دوباره تا بیش از ده روز خون ببیند، تکلیف او چیست؟ (خون‏ها در روزهاى عادت نیست)

آیات عظام امام، خامنه ‏اى و فاضل: اگر مجموع دو خون با پاکى بین آن، از ده روز بیشتر شود و نیز پاکى وسط از ده روز بیشتر نشود (مانند فرض یاد شده)، هر دو خون نمى ‏تواند حیض محسوب شود؛ بلکه هر کدام که داراى صفات و نشانه ‏هاى حیض باشد، خون حیض محسوب مى ‏شود. اگر هر دو از نشانه‏ هاى حیض برخوردارند، خون اول حیض محسوب مى‏ شود و در بقیه تا ده روز باید احتیاط کند؛ یعنى، در ایام پاکى بین دو خون، محرمات حائض را ترک کند و کارهاى زنان پاک را انجام دهد و در خون دوم تا ده روز محرمات حائض را ترک کند و کارهاى استحاضه را به جا آورد.[۵۸]

آیات عظام بهجت، تبریزى و سیستانى: اگر مجموع دو خون با پاکى بین آن از ده روز بیشتر شود و نیز پاکى وسط از ده روز بیشتر نشود (مانند فرض یاد شده)، هر دو خون نمى ‏تواند حیض محسوب شود؛ بلکه هر کدام که داراى صفات و نشانه ‏هاى حیض باشد، خون حیض و دیگرى استحاضه محسوب مى‏ شود و اگر هر دو از نشانه ‏هاى حیض برخوردارند، خون اول حیض و خون دوم استحاضه محسوب مى ‏شود.[۵۹]

آیت الله صافى: اگر مجموع دو خون با پاکى بین آن از ده روز بیشتر شود و نیز پاکى وسط از ده روز بیشتر نشود (مانند فرض یاد شده)، هر دو خون نمى ‏تواند حیض محسوب شود؛ بلکه هر کدام که داراى صفات و نشانه ‏هاى حیض باشد، خون حیض و دیگرى استحاضه محسوب مى‏ شود و اگر هر دو از نشانه‏ هاى حیض برخوردارند، خون اول حیض و خون دوم استحاضه محسوب مى ‏شود.[۶۰]

آیت الله مکارم: اگر مجموع دو خون با پاکى بین آن، از ده روز بیشتر شود و نیز پاکى وسط از ده روز بیشتر نشود (مانند فرض یاد شده)، هر کدام داراى صفات و نشانه ‏هاى حیض باشد، خون حیض محسوب مى ‏شود و اگر هر دو از نشانه ‏هاى حیض برخوردارند، خون اول با خون دوم تا ده روز حیض محسوب مى‏ شود و در هر دو صورت اگر مقدار شماره‏ هاى خون اول از مقدار شماره ‏هاى خونى که در ایام عادت مشاهده مى ‏کرده، کمتر باشد، از خون دوم کامل نماید.[۶۱]

آیت الله وحید: اگر مجموع دو خون با پاکى بین آن از ده روز بیشتر شود و نیز پاکى وسط از ده روز بیشتر نشود (مانند فرض یاد شده)، هر دو خون نمى‏ تواند حیض محسوب شود؛ بلکه هر کدام که داراى صفات و نشانه ‏هاى حیض باشد، خون حیض محسوب مى ‏شود و اگر هر دو از نشانه ‏هاى حیض برخوردارند، باید در هر دو خون احتیاط کند؛ یعنى، محرمات حائض را ترک کند و کارهاى استحاضه را به جا آورد.[۶۲]

آیت الله نورى: اگر مجموع دو خون با پاکى بین آن از ده روز بیشتر شود و نیز پاکى وسط از ده روز بیشتر نشود (مانند فرض یاد شده)، هر دو خون نمى ‏تواند حیض محسوب شود؛ بلکه هر کدام که داراى صفات و نشانه‏ هاى حیض باشد، بنا بر احتیاط خون اول حیض و دیگرى استحاضه محسوب مى ‏شود.[۶۳]

تبصره۱:  فرض مسئله جایى است که هر یک از دو خون و پاکى وسط از ده روز بیشتر نباشد.

تبصره۲: فرض پاسخ در جایى است که هر یک از خون اول و دوم به تنهایى از ده روز بیشتر نشود.

۳۸: زنى که عادت (وقتیه عددیه) دارد، اگر حداقل سه روز یا بیشتر خون ببیند، آن‏گاه چند روز پاک شود و دوباره تا بیش از ده روز خون ببیند، تکلیف او چیست؟ (خون اول در ایام عادت است)

همه مراجع (به جز سیستانى): اگر تمام خون اول یا مقدارى از آن در روزهاى عادت باشد و خون دوم در روزهاى عادت نباشد، باید خون اول را حیض و خون دوم را استحاضه قرار دهد.[۶۴]

آیت الله سیستانى: اگر تمام خون اول یا مقدارى از آن در روزهاى عادت باشد و خون دوم در روزهاى عادت نباشد، باید خون اول را حیض و خون دوم را استحاضه قرار دهد مگر این که خون دوم نشانه‏هاى حیض را داشته باشد. در این صورت به اندازه خون اول و پاکى وسط و خون دوم که در مجموع از ده روز نگذرد حیض و بقیه استحاضه مى‏ باشد [به عنوان مثال اگر سه روز خون ببیند و سه روز پاک شود و سپس پنج روز خون با نشانه ‏هاى حیض مشاهده کند، سه روز اول و چهار روز از خون دوم حیض است‏].[۶۵]

تبصره۱:حکم پاکى وسط در عنوان «لکه بینى» بیان شده است.

تبصره۲:فرض پاسخ در جایى است که هر یک از خون اول و دوم به تنهایى از ده روز بیشتر نشود.

۳۹: زنى که عادت (وقتیه عددیه) دارد، اگر حداقل سه روز یا بیشتر خون ببیند، آنگاه چند روز پاک شود و دوباره تا بیش از ده روز خون ببیند، تکلیف او چیست؟ (خون دوم در ایام عادت است)

همه مراجع: اگر خون اول در روزهاى عادت نباشد و تمام خون دوم یا مقدارى از آن در روزها عادت باشد، باید خون دوم را حیض و خون اول را استحاضه قرار دهد.[۶۶]

تبصره۱: حکم پاکى وسط در عنوان «لکه بینى» بیان شده است.

تبصره۲: فرض پاسخ در جایى است که هر یک از خون اول و دوم به تنهایى ‏از ده روز بیشتر نشود.

۴۰: خانمى که عادتش (وقتیه و عددیه) مثلاً شش روز است، اگر در یک ماه به این مقدار خون ببیند آنگاه دو روز پاک شود و دوباره خون ببیند، تکلیفش چیست؟

همه مراجع (به جز سیستانى): اگر مجموع دو خون با پاکى بین آن، از ده روز بیشتر شود و نیز پاکى وسط از ده روز بیشتر نشود، هر دو خون نمى ‏تواند حیض محسوب شود؛ بلکه آن خونى که در عادت زن قرار گرفته است، حیض و خون دوم استحاضه محسوب مى ‏شود.[۶۷]

آیت الله سیستانى: اگر مجموع دو خون با پاکى بین آن، از ده روز بیشتر شود و نیز پاکى وسط از ده روز بیشتر نشود، خونى که در عادت زن قرار گرفته است، حیض و خون دوم اگر نشانه ‏هاى حیض را نداشته باشد استحاضه محسوب مى ‏شود ولى اگر نشانه ‏هاى حیض را داشته باشد، خون روز نهم و دوم نیز حیض است.[۶۸]

۴۱: خانمى که عادت وقتیه و عددیه دارد، اگر در خارج از وقت خونى با نشانه‏ هاى حیض ببیند، تکلیفش چیست؟

همه مراجع: اگر در وقت عادت نباشد و به اندازه شماره روزهاى حیضش خون ببیند، باید همان را حیض قرار دهد؛ خواه پیش از وقت عادت دیده باشد یا پس از آن.[۶۹]

عادت عددیه

۴۲: عادت عددیه چیست؟

همه مراجع: زنى که شماره روزهاى حیض او در دو ماه پشت سر هم به یک اندازه باشد، ولى وقت خون دیدن او یکى نباشد؛ چنین زنى داراى «عادت عددیه» است؛ مانند اینکه در ماه نخست از روز اول تا هفتم و ماه دوم از روز دهم تا هفدهم خون ببیند. عادت او در این مثال هفت روز است.[۷۰]

۴۳: زنى که از خون پاک نمى ‏شود، اگر دو ماه پشت سر هم و به یک اندازه خون با نشانه ‏هاى حیض ببیند، آیا عادت عددیه پیدا مى ‏کند؟

آیات عظام امام، خامنه ‏اى، صافى، فاضل، مکارم و نورى: زنى که از خون پاک نمى ‏شود، ولى دو ماه پشت سر هم خونى با نشانه ‏هاى حیض مى‏ بیند و شماره روزهایى که در هر دو ماه خون دیده به یک اندازه باشد، اما وقت آن یکى نیست و باقى آن نشانه‏ هاى استحاضه را داشته باشد، چنین زنى نیز عادت عددیه دارد. به عنوان مثال در ماه نخست از اول ماه تا هفتم و در ماه دوم از دهم تا هفدهم خونى با نشانه ‏هاى حیض و باقى را با نشانه ‏هاى استحاضه ببیند، عادت او در این مثال هفت روز است.[۷۱]

آیات عظام بهجت، تبریزى، سیستانى و وحید: زنى که از خون پاک نمى ‏شود، ولى دو ماه پشت سر هم خونى با نشانه ‏هاى حیض مى‏ بیند و شماره روزهایى که در هر دو ماه خون دیده به یک اندازه باشد، اما وقت آن یکى نیست و باقى آن‏ نشانه ‏هاى استحاضه را داشته باشد، چنین زنى عادت عددیه ندارد، چه اینکه عادت با نشانه ‏هاى حیض محقق نمى‏ شود.[۷۲]

عددیه با کمتر از ده روز

۴۴: اگر زنى که تنها عادت عددیه دارد و در کمتر از ده روز خون ببیند، تکلیفش چیست؟

همه مراجع: همه ‏اش حیض محسوب مى‏ شود.[۷۳]

عددیه با بیشتر از ده روز

۴۵: زنى که عادت عددیه دارد، اگر بیش از ده روز خون ببیند، تکلیفش چیست؟

همه مراجع (به جز تبریزى، صافى، فاضل و وحید): اگر خون ‏ها یک جور است، باید از روزى که خون دیده، به شماره روزهاى عادتش حیض و باقى را استحاضه قرار دهد و اگر یک جور نباشد، باید آنچه که نشانه حیض دارد ـ چنانچه با شماره عادتش یکى است ـ همان را حیض و باقى را استحاضه قرار دهد. اگر بیشتر شد، به اندازه عادتش حیض قرار دهد و اگر کمتر شد، باید آن روزها را با چند روز دیگر ـ که در مجموع به اندازه عادتش شود ـ حیض و باقى را استحاضه قرار دهد.[۷۴]

آیت الله تبریزى: اگر خون ‏ها یک جور است و نشانه‏ هاى حیض را دارد، باید از روزى که خون دیده، به شماره روزهاى عادتش حیض و باقى را استحاضه قرار دهد.[۷۵]

آیت الله صافى: اگر خون‏ ها یک جور است، مى‏ تواند به شماره روزهاى عادتش، از اول یا وسط حیض و باقى را استحاضه قرار دهد و اگر یک جور نباشد، باید آنچه که نشانه حیض دارد ـ چنانچه با شماره عادتش یکى است ـ همان را حیض و باقى را استحاضه قرار دهد. اگر بیشتر شد به اندازه عادتش حیض قرار دهد و اگر کمتر شد، باید آن روزها را با چند روز دیگر ـ که در مجموع به اندازه عادتش شود ـ حیض و باقى را استحاضه قرار دهد.[۷۶]

آیت الله وحید: اگر از ده روز نگذرد همه آنها حیض محسوب مى ‏شود و اگر بیش از ده روز باشد، به مقدار عادتش حیض و باقى استحاضه است؛ مگر آنکه همه خون ‏هایى که دیده یک جور نباشد؛ یعنى، برخى به نشانه حیض و بعضى به نشانه استحاضه باشد. در این صورت چنانچه شماره روزهایى که خون به نشانه حیض است، با شماره روزهاى عادتش یک اندازه است، همان حکم فوق را دارد؛ ولى اگر از روزهاى عادتش بیشتر باشد، تنها به اندازه روزهاى عادتش حیض است و در بیشتر از آن (که نشانه حیض را دارد) چنانچه از ده روز بیشتر نباشد، باید احتیاط کند؛ یعنى، محرمات حائض را ترک کند و کارهاى استحاضه را به جا آورد. اگر از روزهاى عادتش کمتر باشد (البته از سه روز کمتر نباشد)، آنها را حیض قرار دهد و در بیشتر از آن تا مقدار عادت خود احتیاط کند.[۷۷]

تبصره: فتواى آیت الله فاضل موافق همه مراجع است جز آنکه ایشان احتیاط واجب دارند.

خون کمتر از عادت

۴۶: زنى که عادت ماهانه او مثلاً هفت روز است، اگر در یک ماه کمتر از هفت روز (مثلاً ۴ روز) خون ببیند و سپس پاک شود و نداند پیش از تمام شدن روز دهم خون خواهد دید یا نه، آیا باید غسل کند، یا باید صبر نماید؟

همه مراجع: اگر مطمئن باشد که در باطن خون نیست، باید براى عبادت ‏هاى خود غسل کند و اگر مطمئن نیست، باید خود را وارسى کرده و در صورت آلوده بودن باطن، غسل کرده و عبادات خود را به جاى آورد.[۷۸]

تبصره: آیت الله تبریزى در قسمت دوم پاسخ احتیاط واجب کرده‏ اند.

عادت وقتیه

۴۷: عادت وقتیه چیست؟

همه مراجع: زنى که دو ماه پشت سر هم در وقت معین خون ببیند؛ ولى شماره روزهایى که در هر دو ماه خون دیده به یک اندازه نباشد، چنین زنى داراى‏ «عادت وقتیه» است؛ به عنوان مثال در ماه نخست از روز اول تا هفتم و در ماه دوم از اول تا روز هشتم، خون ببیند. او باید عادت خود را در این مثال، روز اول ماه قرار دهد.[۷۹]

۴۸: زنى که از خون پاک نمى‏ شود، اگر دو ماه پشت سر هم در وقت معین خون با نشانه ‏هاى حیض ببیند ولى شماره ‏هاى آن به یک اندازه نباشد، آیا عادت وقتیه براى او محقق مى ‏شود؟

آیات عظام امام، خامنه ‏اى، صافى، فاضل، مکارم و نورى: زنى که از خون پاک نمى ‏شود؛ ولى دو ماه پشت سر هم در وقت معین خونى با نشانه ‏هاى حیض مى‏ بیند و شماره روزهایى که در هر دو ماه خون دیده، به یک اندازه نباشد و باقى آن نشانه ‏هاى استحاضه را داشته باشد، چنین زنى نیز عادت وقتیه دارد. به عنوان مثال در ماه نخست از اول ماه تا هفتم و در ماه دوم از اول تا هشتم، خونى با نشانه ‏هاى حیض و باقى را با نشانه ‏هاى استحاضه ببیند.[۸۰]

آیات عظام بهجت، تبریزى، سیستانى و وحید: زنى که از خون پاک نمى ‏شود؛ ولى دو ماه پشت سر هم در وقت معین خونى با نشانه ‏هاى حیض مى‏ بیند و شماره روزهایى که در هر دو ماه خون دیده، به یک اندازه نباشد و باقى آن نشانه ‏هاى استحاضه را داشته باشد، چنین زنى عادت وقتیه ندارد؛ چه اینکه عادت با نشانه ‏هاى حیض محقق نمى‏ شود.[۸۱]

وقتیه با کمتر از ده روز

۴۹: اگر زنى که عادت وقتیه دارد در کمتر از ده روز خون ببیند، تکلیفش چیست؟

همه مراجع: باید همه آن را حیض قرار دهد.[۸۲]

وقتیه با بیشتر از ده روز

۵۰: زنى که عادت وقتیه دارد، اگر بیش از ده روز خون یک جور ببیند، تکلیفش چیست؟

آیات عظام امام، خامنه ‏اى و نورى: اگر خون ‏ها یک جور باشد و نتواند با نشانه ‏ها، حیض را تشخیص دهد، باید شماره عادت خویشان خود را حیض قرار دهد.

البته این در صورتى است که عادت همه یا اکثر قریب به اتفاق آنان یکسان باشد؛ ولى اگر میان آنان اختلاف هست ـ به عنوان مثال برخى پنج روز و برخى هشت روز عادت مى ‏بینند ـ نمى ‏تواند عادت آنان را ملاک در حیض قرار دهد؛ بلکه باید در هر ماه هفت روز را ایام عادت و بقیه را استحاضه خود قرار دهد.[۸۳]

آیت الله بهجت: اگر خون ‏ها یک جور باشد و نتواند با نشانه ‏ها، حیض را تشخیص دهد، باید هفت روز ایام عادت را حیض قرار دهد.[۸۴]

آیت الله سیستانى: اگر خون‏ ها یک جور باشد و نتواند با نشانه ‏ها، حیض را تشخیص دهد، باید با دو شرط شماره عادت برخى از خویشان خود را حیض قرار دهد.

۱ـ نداند اندازه عادت آن زن (که از نظر سن و مزاج مماثل اوست) مخالف با اندازه عادت خودش است.

۲ـ نداند اندازه عادت آن زن با اندازه عادت دیگر خویشانش، تفاوت دارد.

اما اگر این دو شرط حاصل نباشد، مى ‏تواند به اختیار خود از سه تا ده روز هر شماره ‏اى را که مناسب با سن و مزاج او باشد، ایام عادت و بقیه را استحاضه خود قرار دهد و بهتر آن است که هفت روز قرار دهد.[۸۵]

آیت الله صافى: اگر خون ‏ها یک جور باشد و نتواند با نشانه ‏ها، حیض را تشخیص دهد باید شماره عادت خویشان خود را حیض قرار دهد و احتیاط واجب آن است که اگر عادت آنان از هفت روز کمتر است، پس از پایان مدت عادت خویشانش تا هفت روز را احتیاط کند؛ یعنى، محرمات حائض را ترک کند و کارهاى مستحاضه را به جا آورد و نیز اگر عادت خویشانش از هفت روز بیشتر است، در فاصله بین هفت روز تا پایان عادت آنها، احتیاط یاد شده را مراعات کند.

البته این در صورتى است که عادت همه یا اکثر قریب به اتفاق آنان یکسان باشد؛ ولى اگر میان آنان اختلاف هست ـ به عنوان مثال برخى پنج روز و برخى هشت روز عادت مى‏ بینند ـ نمى‏ تواند عادت آنان را ملاک در حیض قرار دهد؛ بلکه باید در هر ماه شش یا هفت روز را از اول وقت حیض عادت و بقیه را استحاضه قرار دهد و احتیاط آن است که آنچه را در ماه اول حیض قرار داده، در ماه‏ هاى بعد هم همان مقدار را حیض قرار دهد. البته اگر عادت او در روزهاى‏ وسط یا آخر باشد، باید شش یا هفت روز وسط یا آخر را که در عادت است، حیض قرار دهد.[۸۶]

آیت الله فاضل: اگر خون ‏ها یک جور باشد و نتواند با نشانه ‏ها، حیض را تشخیص دهد، باید شماره عادت خویشان خود را حیض قرار دهد. البته این در صورتى است که عادت همه یا اکثر قریب به اتفاق آنان یکسان باشد؛ ولى اگر میان آنان اختلاف هست ـ به عنوان مثال برخى پنج روز و برخى هشت روز عادت مى ‏بینند ـ نمى ‏تواند عادت آنان را ملاک در حیض قرار دهد؛ بلکه باید بنا بر احتیاط واجب در هر ماه هفت روز را حیض و بقیه را استحاضه قرار دهد.[۸۷]

آیت الله مکارم: اگر خون ‏ها یک جور باشد و نتواند با نشانه ‏ها، حیض را تشخیص دهد، باید شماره عادت خویشان خود را حیض قرار دهد. البته این در صورتى است که عادت همه یا اکثر قریب به اتفاق آنان یکسان باشد؛ ولى اگر میان آنان اختلاف هست ـ به عنوان مثال برخى پنج روز و برخى هشت روز عادت مى ‏بینند ـ نمى ‏تواند عادت آنان را ملاک در حیض قرار دهد؛ بلکه احتیاط واجب آن است که در هر ماه هفت روز را ایام عادت خود قرار دهند.[۸۸]

آیت الله وحید: اگر خون‏ ها یک جور باشد و نتواند با نشانه ‏ها، حیض را تشخیص دهد، باید شماره عادت خویشان خود را حیض قرار دهد. البته این در صورتى است که عادت همه آنان یکسان باشد، ولى اگر میان آنان‏ اختلاف هست ـ به عنوان مثال برخى پنج روز و برخى هشت روز عادت مى ‏بینند ـ نمى ‏تواند عادت آنان را ملاک در حیض قرار دهد، بلکه احتیاط واجب آن است که در هر ماه تا شش یا هفت روز را به اختیار خود، ایام عادت و بقیه را استحاضه قرار دهد.[۸۹]

تبصره۱: اگر خون ‏ها یک جور نباشد، آنچه که نشانه حیض را داشته باشد (البته از سه روز کمتر و از ده روز بیشتر نباشد)، حیض و آنچه که نشانه حیض را ندارد، استحاضه است.

تبصره۲: در رجوع به عادت خویشان، تفاوتى بین خویشان پدرى یا مادرى و یا زنده و مرده نیست.

فصل سوم: مبتدئه، مضطربه و ناسیه

زن مبتدئه

۵۱: مبتدئه به چه زنى گفته مى ‏شود؟

همه مراجع: «مبتدئه» به زنى گفته مى ‏شود که براى نخستین بار خون حیض مى ‏بیند؛ خواه دختر باشد یا زن.[۹۰]

زن مضطربه

۵۲: مضطربه به چه زنى گفته مى ‏شود؟

همه مراجع: «مضطربه» زنى است که چند ماه خون دیده و از نظر وقت یا عدد، عادت معینى پیدا نکرده است و یا اگر عادتى هم داشته، عادتش از بین رفته و عادت دیگرى پیدا نکرده است.[۹۱]

مضطربه و نشانه ‏هاى حیض

۵۳: اگر زن مضطربه بیشتر از ده روز با رنگ ‏هاى مختلف (سرخ، سیاه و زرد) خون ببیند، تکلیف چیست؟

همه مراجع: آنچه که نشانه ‏هاى حیض را دارد و از سه روز کمتر و از ده روز بیشتر نباشد، حیض و آنچه با نشانه ‏هاى استحاضه است، استحاضه قرار دهد.[۹۲]

مضطربه با کمتر از ده روز

۵۴: اگر زن مضطربه کمتر از ده روز خون ببیند، تکلیف چیست؟

همه مراجع: همه ‏اش حیض محسوب مى‏ شود.[۹۳]

مضطربه با بیشتر از ده روز

۵۵: اگر زن مضطربه بیشتر از ده روز خون ببیند و همه‏ اش یک جور باشد، تکلیف چیست؟

آیات عظام امام، خامنه ‏اى و نورى: باید به عادت خویشان (مانند خواهر، مادر، خاله و عمه) مراجعه کند. اگر عادت آنان هفت روز است، باید هفت روز حیض و باقى را استحاضه قرار دهد و اگر کمتر از هفت روز است (مثلاً پنج روز)، باید آن را حیض قرار دهد و بنابر احتیاط واجب در تفاوت بین شماره عادت آنان و هفت روز (در این مثال دو روز)، کارهایى را که بر حائض حرام است، ترک کند و کارهاى استحاضه (عبادت) را به جا آورد. اگر عادت خویشانش از هفت روز بیشتر باشد (مثلاً نه روز) باید هفت روز را حیض قرار دهد و بنابر احتیاط واجب در تفاوت بین شماره عادت آنان و هفت روز (در این مثال دو روز)، کارهایى را که بر حائض حرام است، ترک کند و کارهاى استحاضه (که انجام عبادت است) را به جا آورد و اگر خویشانش عادت ندارند و یا عادتشان یکسان نیست، بنابر احتیاط واجب باید هفت روز حیض و باقى را استحاضه قرار دهد.[۹۴]

آیات عظام بهجت و مکارم: باید مطابق عادت خویشان و بستگان خود (مانند خواهر، مادر، خاله و عمه) عمل کند؛ یعنى، روزهاى عادت آنها را معیار قرار داده و باقى را استحاضه بداند و اگر خویشانش عادت ندارند و یا عادتشان یکسان نیست، بنا بر احتیاط باید هفت روز حیض و باقى را استحاضه قرار دهد.[۹۵]

آیت الله تبریزى: در هر صورت باید ششش یا هفت روز را حیض و باقى را استحاضه قرار دهد.[۹۶]

آیت الله سیستانى: بنابر احتیاط واجب باید با دو شرط به عادت برخى از خویشان (مانند خواهر، مادر، خاله و عمه) مراجعه کند و اگر خویشانش عادت ندارند و یا عادتشان یکسان نیست، باید عددى را بین سه تا ده روز حیض و باقى را استحاضه قرار دهد.[۹۷]

دو شرط عبارت است از:

۱ـ نداند اندازه عادت آن زن (که از نظر سن و مزاج مماثل اوست) مخالف با اندازه عادت خودش است.

۲ـ نداند اندازه عادت آن زن با اندازه عادت دیگر خویشانش، تفاوت دارد.

اما اگر این دو شرط حاصل نباشد، مى ‏تواند به اختیار خود از سه تا ده روز هر شماره ‏اى را که مناسب با سن و مزاج او باشد، ایام عادت و بقیه را استحاضه خود قرار دهد و بهتر آن است که هفت روز قرار دهد.[۹۸]

آیت الله وحید: باید به عادت خویشان (مانند خواهر، مادر، خاله و عمه) مراجعه کند. اگر عادت آنان شش یا هفت روز است، باید همان حیض و باقى را استحاضه قرار دهد و اگر کمتر از هفت روز است (مثلاً پنج روز) باید همان را حیض قرار دهد. بنابر احتیاط واجب در تفاوت بین شماره عادت آنان و شش یا هفت روز (در این مثال یک یا دو روز) کارهایى را که بر حائض حرام است، ترک کند و کارهاى استحاضه (عبادت) را به جا آورد و اگر عادت خویشانش از هفت روز بیشتر باشد (مثلاً نُه روز)، باید شش یا هفت روز را حیض قرار دهد و بنا بر احتیاط واجب در تفاوت بین شماره عادت آنان و شش یا هفت روز (در این مثال دو یا سه روز) کارهایى را که بر حائض حرام است، ترک کند و کارهاى استحاضه (عبادت) را به جا آورد و اگر خویشانش عادت ندارند و یا عادتشان یکسان نیست، بنابر احتیاط واجب باید هفت روز حیض و باقى را استحاضه قرار دهد.[۹۹]

تبصره۱:  اگر خویشان او عادت ندارند و یا عادتشان یکسان نیست، آیت الله فاضل مى‏ فرماید: باید سه یا شش یا هفت روز و آیت الله صافى مى ‏فرماید: باید شش یا هفت روز حیض و باقى را استحاضه قرار دهد.

تبصره۲: اگر عادت همه یا اکثر خویشان زن مضطربه هفت روز باشد، اکثر مراجع تقلید مى‏ گویند: همان هفت روز را حیض و باقى را استحاضه قرار دهد و با توجه به اینکه آیت الله سیستانى در مسئله احتیاط واجب دارند، مقلدانشان مى ‏توانند به فتواى اکثر عمل کنند و اگر عادت خویشانشان مختلف بود یا عادت نداشتند، چنانچه عدد شش یا هفت را حیض خود قرار دهد، به فتواى همه مراجع تقلید عمل کرده است.

فصل چهارم: غسل حیض

غسل ‏هاى واجب زن

۵۶: تعداد غسل‏ هاى واجب زن چندتا است؟

همه مراجع: غسل‏ هاى واجب بر زنان عبارت است از: غسل حیض، نفاس، استحاضه و نیز همه غسل‏ هایى که بر مردان واجب است.[۱۰۰]

تبصره: غسل‏ هاى واجب بر مردان عبارت است از: غسل جنابت، غسل مسّ میت و غسلى که با نذر و مانند آن واجب شده است.

غسل حیض

۵۷: کیفیت غسل حیض را بیان کنید.

غسل حیض همانند سایر غسل ‏ها است که به دو صورت مى ‏توان انجام داد:

ترتیبى و ارتماسى. در غسل ترتیبى، ابتدا سر و گردن، سپس نیمه راست و بعد از آن نیمه چپ بدن شسته مى ‏شود. اما در غسل ارتماسى، بدن یکباره در آب قرار مى‏ گیرد.[۱۰۱]

۵۸: آیا در غسل ترتیبى، مراجع بزرگوار تقلید ترتیب بین اعضا را واجب مى‏ دانند؟

آیات عظام امام، بهجت، خامنه ‏اى و فاضل: ترتیب بین سر و گردن، طرف راست و طرف چپ بدن واجب است.[۱۰۲]

آیت الله تبریزى: ترتیب بین سر و گردن و بدن واجب است و ترتیب بین طرف راست و طرف چپ بدن بهتر است.[۱۰۳]

آیت الله سیستانى: ترتیب بین سر و گردن و بدن احتیاط واجب است و ترتیب بین طرف راست و طرف چپ بدن بهتر است.[۱۰۴]

آیات عظام صافى، مکارم و وحید: ترتیب بین سر و گردن و بدن واجب است و ترتیب بین طرف راست و طرف چپ بدن بنا بر احتیاط واجب است.[۱۰۵]

غسل هنگام پاکى

۵۹: وظیفه زنى که از خون حیض پاک شده، چیست؟

همه مراجع: اگر پیش از ده روز پاک شود و مطمئن باشد که در باطن خون نیست، باید براى عبادت ‏هاى خود غسل کند.[۱۰۶]

استظهار

۶۰: اگر زن از خون حیض پاک شود؛ ولى احتمال مى‏ دهد که در باطن خون وجود داشته باشد؛ آیا مى‏ تواند غسل کند و عباداتش را به جا آورد؟

همه مراجع: خیر! باید استظهار و وارسى کند به این ترتیب که مقدارى پنبه و مانند آن داخل فرج کند و کمى صبر نماید و بیرون آورد. در این صورت حالات ذیل پیش مى ‏آید:

الف. اگر پاک بود، غسل کند و عباداتش را به جا آورد.

ب. اگر پاک نبود (هر چند به رنگ زرد باشد) دو صورت دارد:

۱ـ در حیض عادت ندارد و یا عادتش ده روز است؛ در این صورت باید صبر کند که اگر پیش از ده روز پاک شد، غسل کند و اگر سر ده روز پاک شد و یا خون او از ده روز گذشت، سر ده روز غسل کند.

۲ـ عادتش کمتر از ده روز است و مى‏ داند پیش از ده روز یا سر ده روز پاک مى ‏شود؛ در این صورت نباید غسل کند.[۱۰۷]

تبصره: آیات عظام بهجت و تبریزى؛ استظهار و وارسى را احتیاط واجب مى ‏دانند.

۶۱: زنى که عادتش کمتر از ده روز است؛ ولى مى‏ داند که خون از ده روز مى ‏گذرد، تکلیفش چیست؟

همه مراجع: اگر مى ‏داند خون بیش از ده روز ادامه خواهد داشت، باید مقدار عادت خود را حیض و بقیه را استحاضه قرار دهد.[۱۰۸]

۶۲: زنى که عادتش (عددیه) کمتر از ده روز است؛ ولى احتمال مى ‏دهد خون از ده روز بگذرد، تکلیفش چیست؟

آیات عظام امام، خامنه‏ اى، فاضل و نورى: احتیاط واجب آن است که (بعد از ایام عادت) حداقل تا یک روز عبادت را ترک کند و بعد از آن مى ‏تواند تا ده روز عبادت را ترک کند. ولى بهتر است تا ده روز احتیاط کند. پس اگر پیش از تمام شدن ده روز یا سر ده روز از خون پاک شده همه‏ اش حیض است و اگر از ده روز گذشت، باید عادت خود را حیض و بقیه را استحاضه قرار دهد و عبادت‏ هایى را که بعد از روزهاى عادت به جا نیاورده، قضا کند.[۱۰۹]

آیت الله بهجت: اگر خون نشانه‏ هاى حیض را داشته باشد، باید عبادت را تا ده روز ترک کند و اگر نشانه‏ ها را نداشت، باید (بعد از ایام عادت) تا یک روز اول عبادت را ترک کند؛ و پس از آن تا روز دهم ترک عبادت مستحب است؛ هر چند احتیاط (جمع بین ترک آنچه بر حائض حرام است و انجام کارهاى مستحاضه) بهتر است. پس اگر پیش از تمام شدن ده روز یا سر ده روز از خون پاک شده همه‏ اش حیض است و اگر از ده روز گذشت، باید عادت خود را حیض و بقیه را استحاضه قرار دهد و عبادت‏ هایى را که بعد از روزهاى عادت به جا نیاورده، قضا کند.[۱۱۰]

آیات عظام تبریزى و وحید: باید (بعد از ایام عادت) یک روز عبادت را ترک کند و بعد مى ‏تواند اعمال مستحاضه را انجام دهد و بهتر آن است تا روز دهم احتیاط کند. پس اگر پیش از تمام شدن ده روز یا سر ده روز از خون پاک شده همه ‏اش حیض است و اگر از ده روز گذشت، باید عادت خود را حیض و بقیه را استحاضه قرار دهد و عبادت‏ هایى را که بعد از روزهاى عادت به جا نیاورده، قضا کند.[۱۱۱]

آیت الله سیستانى: بهتر آن است که (بعد از ایام عادت) یک یا دو روز و یا تا روز دهم عبادت را ترک کند. پس اگر پیش از تمام شدن ده روز یا سر ده روز از خون پاک شده همه‏ اش حیض است و اگر از ده روز گذشت، باید عادت خود را حیض و بقیه را استحاضه قرار دهد و عبادت ‏هایى را که بعد از روزهاى عادت به جا نیاورده، قضا کند.[۱۱۲]

آیت الله صافى: احتیاط واجب آن است که (بعد از ایام عادت) یک یا دو روز عبادت را ترک کند و یا احتیاط کند [یعنى کارهایى که بر حائض حرام است، ترک کند و کارهاى مستحاضه را نیز بجا آورد] و بعد از دو روز تا روز دهم و این احتیاط بعد از روز دوم تا روز دهم لازم است. پس اگر پیش از تمام شدن ده روز یا آخر ده روز از خون پاک شده، همه ‏اش حیض است و اگر از ده روز گذشت، باید عادت خود را حیض و بقیه را استحاضه قرار دهد و عبادت ‏هایى را که بعد از روزهاى عادت به جا نیاورده، قضا کند.[۱۱۳]

آیت الله مکارم: باید تا یک روز عبادت را ترک کند و اگر خون قطع نشده یک روز دیگر عبادت را ترک کند و نیز تا روز دهم. پس اگر پیش از تمام شدن ده روز یا سر ده روز از خون پاک شده همه ‏اش حیض است و اگر از ده روز گذشت، باید عادت خود را حیض و بقیه را استحاضه قرار دهد و عبادت‏ هایى را که بعد از روزهاى عادت به جا نیاورده، قضا کند.[۱۱۴]

تکرار غسل

۶۳: اگر زن حائض از خون پاک شود؛ ولى مطمئن باشد که دوباره پیش از ده روز خون مى ‏بیند، تکلیفش چیست؟

همه مراجع (به جز سیستانى، صافى و مکارم): اگر یقین دارد که دوباره خون مى ‏بیند، نباید غسل کند و نماز بخواند؛ بلکه باید به احکام حائض رفتار کند. اما اگر به این امر یقین ندارد، باید غسل کند و نماز بخواند.[۱۱۵]

آیات عظام سیستانى و صافى: اگر یقین دارد که دوباره خون مى ‏بیند، بنا بر احتیاط غسل کند و نماز خود را به جا آورد و آنچه را که بر حائض حرام است ترک کند. اما اگر به این امر یقین ندارد، باید غسل کند و نماز بخواند.[۱۱۶]

آیت الله مکارم: در هر صورت باید غسل کند و نماز خود را به جا آورد.[۱۱۷]

غسل بدون وضو

۶۴: با چه غسل‏ هایى مى ‏توان نماز خواند؟

آیات عظام امام، بهجت، خامنه‏ اى، صافى و فاضل: تنها با غسل جنابت مى ‏توان نماز خواند؛ ولى با غسل‏هاى دیگر باید وضو هم گرفت.[۱۱۸]

آیات عظام تبریزى، سیستانى، نورى و وحید: با همه غسل‏ هاى واجب و مستحب معتبر ـ غیر از غسل استحاضه متوسطه ـ مى‏توان نماز خواند؛ اگر چه احتیاط مستحب آن است که [در غیر غسل جنابت‏] وضو هم بگیرد.[۱۱۹]

آیت الله مکارم: با همه غسل‏ هاى واجب و مستحب معتبر مى ‏توان نماز خواند و گرفتن وضو واجب نیست. اما احتیاط مستحب آن است که در غیر غسل جنابت، وضو هم بگیرد.[۱۲۰]

موهاى بلند

۶۵: آیا در غسل، شستن موهاى بلند بدن (مانند موهاى سر خانم‏ ها) واجب است؟

همه مراجع (به جز امام، مکارم، فاضل و نورى): خیر! شستن موهاى بلند واجب نیست.[۱۲۱]

آیات عظام امام، مکارم، فاضل و نورى: بنا بر احتیاط واجب، شستن موهاى بلند هم واجب است.[۱۲۲]

تبصره: اگر رساندن آب به پوست، بدون شستن آنها ممکن نباشد، باید موهاى بلند را بشوید که آب به بدن برسد.

زمان غسل حیض

۶۶: آیا مى ‏شود غسل حیض را قبل از وقت نماز انجام داد؟

همه مراجع: آرى! غسل حیض پیش از وقت نماز جایز و صحیح است ولى به قصد خواندن نماز واجب نباشد؛ بلکه هدف پاک شدن از حیض و انجام کارهاى مستحبى مانند خواندن قرآن و مانند آن باشد.[۱۲۳]

دسترسى حائض به آب

۶۷: اگر زن حائض پاک شود ولى آب گرم در دسترس نباشد تکلیف چیست؟

همه مراجع: اگر نتواند آب گرم کند و آب سرد نیز براى او ضرر داشته باشد و یا آنکه به طور کلى انجام دادن غسل براى او حرجى و دشوار است، مى‏ تواند تیمم کند.[۱۲۴]

غسل نادرست

۶۸: اگر زن پس از غسل حیض، بفهمد جایى از بدن را نشسته یا مانعى مانند لاک، ریمل و مانند آن در بدنش بوده، تکلیفش چیست؟

آیات عظام امام، بهجت، صافى، فاضل و نورى: اگر از طرف چپ بدن باشد، شستن همان مقدار کافى است و اگر از سمت راست باشد، باید بعد از شستن آن مقدار، دوباره طرف چپ را بشوید و اگر از سر و گردن باشد، باید بعد از شستن آن مقدار، دوباره سمت راست و سپس سمت چپ بدن را بشوید.[۱۲۵]

آیت الله تبریزى: اگر از طرف چپ بدن باشد، شستن همان مقدار کافى است و اگر از سمت راست باشد، احتیاط مستحب آن است که بعد از شستن آن مقدار، دوباره طرف چپ را بشوید و اگر سر و گردن باشد، باید بعد از شستن آن مقدار، دوباره طرف راست و چپ را بشوید.[۱۲۶]

آیت الله سیستانى: اگر از طرف چپ بدن باشد، شستن همان مقدار کافى است و اگر از سمت راست باشد، احتیاط مستحب آن است که بعد از شستن آن مقدار، دوباره طرف چپ را بشوید و اگر از سر و گردن باشد، بنابر احتیاط واجب باید بعد از شستن آن مقدار، دوباره بدن را بشوید.[۱۲۷]

آیات عظام خامنه ‏اى و وحید: اگر از طرف چپ بدن باشد، شستن همان مقدار کافى است و اگر از سمت راست باشد، احتیاط [واجب‏] آن است که باید بعد از شستن آن مقدار، دوباره طرف چپ را بشوید و اگر از سر و گردن باشد، باید بعد از شستن آن، دوباره طرف راست و چپ را بشوید.[۱۲۸]

آیت الله مکارم: همان جایى که نشسته و یا مانع وجود داشته، بشوید کافى است.[۱۲۹]

شک در غسل

۶۹: به قصد غسل حیض به حمام رفتم؛ ولى وقتى که بیرون آمدم شک کردم غسل را انجام داده ‏ام یا نه، تکلیفم چیست؟

همه مراجع: باید بنا را بر انجام ندادن بگذارید و غسلتان را به جا آورید.[۱۳۰]

شک در صحت غسل

۷۰: اگر زن بعد از غسل حیض یا جنابت، شک کند که غسل را درست به جا آورده یا نه، تکلیفش چیست؟

همه مراجع (به جز تبریزى و وحید): به شک خود اعتنا نکند و لازم نیست دوباره غسل به جا آورد.[۱۳۱]

آیات عظام تبریزى و وحید: اگر احتمال بدهد هنگام غسل، توجه (به شرایط صحت آن) داشته و صحیح به جا آورده است، لازم نیست دوباره غسل کند.[۱۳۲]

غسل چند منظوره

۷۱: آیا کسى که غسل حیض و جنابت بر ذمه او هست، مى‏ تواند به نیت هر دو یک غسل انجام دهد؟

همه مراجع: آرى! مى‏ تواند.[۱۳۳]

غسل حیض و جنابت

۷۲: اگر زن براى انجام غسل خاصى (مانند جنابت، حیض و یا غسل جمعه) نیت کند و آن را به جا آورد، آیا از سایر غسل ‏ها کفایت مى ‏کند؟

آیات عظام امام و صافى: اگر غسل جنابت باشد و به قصد آن غسل کند، از سایر غسل‏ ها کفایت مى‏ کند؛ ولى اگر غسل غیر جنابت باشد (مانند حیض یا جمعه) و به قصد آن غسل کند، بنابر احتیاط واجب، از سایر غسل ‏ها کفایت نمى ‏کند.[۱۳۴]

آیت الله بهجت: اگر غسل واجب باشد و به قصد آن غسل کند، از سایر غسل‏ ها کفایت مى ‏کند؛ ولى اگر غسل مستحبى را قصد کند، تنها از غسل ‏هاى مستحبى کفایت مى‏ کند.[۱۳۵]

آیات عظام تبریزى، سیستانى، فاضل، مکارم و وحید: آرى کفایت مى ‏کند.[۱۳۶]

آیات عظام خامنه‏ اى و نورى: اگر غسل جنابت باشد و به قصد آن غسل کند، از سایر غسل‏ ها کفایت مى ‏کند؛ ولى اگر غسل غیر جنابت باشد (مانند حیض یا جمعه) و به قصد آن غسل کند، از سایر غسل‏ ها کفایت نمى ‏کند.[۱۳۷]

تبصره: اگر زنى غسل حیض را فراموش کند و در این بین غسل واجب دیگرى را انجام دهد، لازم نیست تمام نمازهاى گذشته را قضا کند؛ بلکه مى ‏تواند از فتواى فوق استفاده نماید.

غسل مشکوک‏

۷۳: اگر در اثناى غسل حیض، حدث اصغر (بول، باد معده و…) خارج شود، آیا غسل صحیح است؟

آیات عظام امام، خامنه ‏اى، صافى، فاضل و نورى: غسل باطل نمى ‏شود و آن را تمام کند؛ ولى بهتر (احتیاط مستحب) است آن را به قصد آنچه بر ذمه او است (از اتمام یا اعاده) از سر گیرد. در هر صورت باید براى نماز و هر کارى که در آن طهارت لازم است، وضو نیز بگیرد.[۱۳۸]

آیت الله بهجت: لازم نیست غسل را تمام کند و بنابر احتیاط واجب باید آن را به قصد آنچه بر ذمه او است (از اتمام یا اعاده)، از سر گیرد و براى نماز و هر کارى که در آن طهارت لازم است، وضو نیز بگیرد.[۱۳۹]

آیت الله تبریزى: باید غسل را از سر گیرد و بنابر احتیاط واجب، باید براى نماز و هر کارى که در آن طهارت لازم است، وضو نیز بگیرد.[۱۴۰]

آیت الله سیستانى: غسل باطل نمى‏ شود؛ ولى بنابر احتیاط واجب باید براى نماز و هر کارى که در آن طهارت لازم است، وضو بگیرد.[۱۴۱]

آیت الله مکارم: غسل او صحیح است؛ ولى براى نماز و هر کارى که در آن طهارت لازم است، وضو بگیرد.[۱۴۲]

آیت الله وحید: بنابر احتیاط واجب باید غسل را تمام کند و دوباره از سر گیرد و براى نماز و هر کارى که در آن طهارت لازم است، وضو نیز بگیرد.[۱۴۳]

غسل احتیاطى

۷۴: آیا با غسل حیض احتیاطى، مى ‏شود نماز خواند؟

همه مراجع: خیر! با غسل احتیاطى، نمى ‏شود نماز خواند.[۱۴۴]

غسل در سفر

۷۵: اگر زن در مسافرت (مثلاً قطار و اتوبوس از حیض پاک شود و دسترسى به آب نداشته باشدتکلیف نمازش چیست؟

همه مراجع: اگر وقت نماز تا رسیدن به مقصد تمام نمى ‏شود، باید صبر کند و در غیر این صورت اگر در بین راه دسترسى به آب نداشته باشد باید به جاى غسل حیض تیمم کند و بعد از تطهیر بدن و عوض کردن لباس‏ هاى نجس نماز بخواند.[۱۴۵]

حائض و غسل جنابت

۷۶: آیا مى ‏توان غسل جنابت را در حال حیض انجام داد؟

همه مراجع (به جز امام و خامنه‏ اى): آرى! غسل جنابت در حال حیض، صحیح است و از جنابت پاک مى ‏شود.[۱۴۶]

آیات عظام امام و خامنه‏ اى: بنابر احتیاط واجب غسل جنابت در حال حیض صحیح نیست.[۱۴۷]

۷۷: اگر زن در حال حیض جنب شود، آیا باید غسل جنابت کند یا اینکه مى ‏تواند تا زمان پاک شدن به تأخیر بیندازد؟

همه مراجع: خیر! لازم نیست؛ چه اینکه غسل جنابت به خودى خود واجب نیست و تنها براى نماز و آنچه طهارت در آن شرط است، واجب مى‏ شود و در زمان حیض خواندن نماز و آنچه که طهارت درآن شرط است، بر حائض حرام است. بنابر این پس از پاک شدن از حیض یک غسل به نیت حیض و جنابت به جا آورد، کفایت مى‏ کند.[۱۴۸]

تبصره: عده ‏اى از مراجع تقلید، غسل جنابت در حال حیض را صحیح نمى‏ دانند.

به عنوان «حائض و غسل جنابت» مراجعه شود.

وضوى حائض

۷۸: آیا با غسل حیض مى ‏توان نماز خواند، یا باید وضو هم گرفت؟

آیات عظام امام، بهجت، خامنه‏ اى، صافى و فاضل: خیر! باید براى نماز نیز وضو گرفت.[۱۴۹]

آیات عظام تبریزى، سیستانى، مکارم، نورى و وحید: آرى! با غسل حیض مى‏ توان نماز خواند. اما احتیاط مستحب آن است که وضو هم بگیرد.[۱۵۰]

۷۹: زن هنگام پاک شدن، پیش از غسل وضو بگیرد یا بعد از آن؟

همه مراجع: فرقى ندارد؛ ولى اگر پیش از غسل وضو بگیرد، بهتر است.[۱۵۱]

۸۰: زن اگر غسل حیض انجام دهد ولى وضو نگیرد، آیا مى ‏تواند به مسجد برود و یا سوره سجده‏ دار تلاوت کند؟

همه مراجع: آرى! مى ‏تواند این امور را انجام دهد؛ چه اینکه وضو شرط صحت غسل حیض نیست.[۱۵۲]

تبصره: اگر بخواهد نماز بخواند و یا دست به آیات قرآن بزند، بین مراجع تقلید اختلاف نظر هست. برخى مى‏ گویند براى این امور باید وضو بگیرد؛ ولى عده‏ اى مى ‏گویند همان غسل براى آنها کافى است.

وضو در ایام عادت‏

۸۱: آیا وضو گرفتن در ایام عادت صحیح است و همان ارزش وضوى در زمان عادى را دارد؟

همه مراجع: آرى! وضوى زن حائض صحیح است؛ ولى طاهر نمى ‏شود و نمى‏ تواند با آن نماز بخواند و یا دست به خط قرآن بزند.[۱۵۳]

غسل جمعه حائض

۸۲: آیا کسى که حائض است، مى‏ تواند غسل جمعه به جا آورد؟

همه مراجع (به جز سیستانى): آرى، غسل جمعه از زن حائض صحیح است.[۱۵۴]

آیت الله سیستانى: بنابر احتیاط واجب، غسل جمعه از زن حائض صحیح نیست.[۱۵۵]

فراموشى غسل حیض

۸۳: تکلیف زنى که غسل حیض را فراموش کرده و مدتى با این حالت نماز خوانده، چیست؟

همه مراجع: باید غسل کند و تمام نمازهایى که بدون غسل خوانده، قضا کند.[۱۵۶]

تبصره: اگر در این بین، غسل واجب دیگرى و حتى مستحب معتبرى انجام داده، براساس فتواى برخى از مراجع تقلید، نمازهاى بعد از این غسل قضا ندارد.[۱۵۷]

تیمم بدل از غسل

۸۴:. اگر زن حائض از غسل حیض و وضو عاجز شود، تکلیفش چیست؟

همه مراجع (به جز سیستانى، مکارم و نورى): باید دو تیمم به جا آورد: یکى بدل از غسل حیض و دیگرى بدل از وضو.[۱۵۸]

آیات عظام سیستانى، مکارم و نورى: تیمم بدل از غسل کفایت مى‏ کند و لازم نیست تیمم بدل از وضو نیز به جا آورد؛ هر چند انجام آن احتیاط مستحب است.[۱۵۹]

فصل پنجم: باردارى و یائسگى

حیض و زن شیرده

۸۵: آیا زنى که بچه شیر مى‏ دهد مانند سایرین خون حیض مى‏ بیند؟

همه مراجع: آرى! زن شیرده نیز مانند دیگر زنان، خون حیض مى‏ بیند و همه در حکم یکسان هستند.[۱۶۰]

حیض و زن باردار

۸۶: آیا زن باردار نیز ممکن است خون حیض ببیند؟

همه مراجع: آرى! زن باردار نیز خون حیض مى‏ بیند؛ ولى اگر از اول عادتش بیست روز به تأخیر بیفتد و خونى با صفات حیض ببیند، بنا بر احتیاط واجب بین کارهایى که حائض باید ترک کند و کارهاى مستحاضه، جمع کند.[۱۶۱]

خونریزى زن باردار

۸۷: برخى خانم‏ ها در ایام باردارى دچار خونریزى مى ‏شوند و نمى ‏دانند، حیض است یا خون دیگر، تکلیف چیست؟

همه مراجع: اگر داراى شرایط خون حیض باشد، خون حیض محسوب مى‏ شود؛ وگرنه استحاضه است.[۱۶۲]

تبصره: اگر بداند خون یاد شده مربوط به زخم در بدن و رحم است، حیض و استحاضه محسوب نمى ‏شود؛ بلکه باید مانند سایر خون‏ ها موضع را براى نماز تطهیر کند.

پیشگیرى از باردارى

۸۸: برخى خانم‏ ها داروى جلوگیرى از باردارى استفاده مى ‏کنند و لکه ‏هایى از خون مى‏ بینند، حکم این لکه‏ ها چیست؟

همه مراجع: اگر داراى شرایط خون حیض باشد، خون حیض محسوب مى ‏شود؛ وگرنه استحاضه است.[۱۶۳]

تبصره: یکى از شرایط خون حیض آن است که سه روز پى در پى ببیند؛ بنابراین اگر کمتر از آن خون ببیند، حیض نیست و استحاضه است.

۸۹: زنى عادت ماهانه او مثلاً هفت روز بوده؛ ولى به علت گذاشتن دستگاه جلوگیرى از باردارى این ماه از ده روز بیشتر خون مشاهده مى‏ کند، چه مقدار از آن خون حیض محسوب مى‏ شود؟

همه مراجع: اگر از ده روز بیشتر خون ببیند، به اندازه عادش حیض و باقى استحاضه محسوب مى ‏شود.[۱۶۴]

۹۰: زنى عادت ماهانه او مثلاً هفت روز بوده؛ ولى به علت گذاشتن دستگاه جلوگیرى از باردارى هر بار از ده روز بیشتر خون مشاهده مى‏ کند، چه مقدار از آن خون حیض محسوب مى‏ شود؟

همه مراجع: اگر دو ماه پى در پى، ده روز یا بیشتر خون ببیند، عادت او به ده روز تبدیل مى ‏شود. بنابراین ده روز حیض و باقى استحاضه محسوب مى‏ شود.[۱۶۵]

یائسگى

۹۱: حکم زن یائسه براى قرار دادن حیض چیست؟

آیات عظام امام، بهجت، خامنه ‏اى، صافى و فاضل: زن غیر سیده با تمام شدن پنجاه سال و زن سیده با تمام شدن شصت سال قمرى، یائسه مى ‏گردد و اگر بعد از آن خونى ببیند، خون حیض محسوب نمى‏ شود.[۱۶۶]

آیات عظام تبریزى و وحید: زن (خواه سیده باشد یا غیرسیده) با تمام شدن شصت سال قمرى یائسه مى‏ شود و اگر بعد از آن خونى ببیند، خون حیض محسوب نمى ‏شود و بعد از تمام شدن پنجاه تا شصت سال احتیاط واجب کند؛ یعنى، اگر در روزهاى عادت و یا با نشانه ‏هاى حیض خون ببیند، بین کارهایى که حائض باید ترک کند و کارهاى مستحاضه جمع کند.[۱۶۷]

آیت الله سیستانی: زن با تمام شدن شصت سال قمرى یائسه مى ‏شود و اگر بعد از آن خونى ببیند، خون حیض محسوب نمى‏ شود و زن غیر سیده بنابر احتیاط مستحب، بعد از تمام شدن پنجاه سال تا شصت سال، اگر در روزهاى عادت و یا با نشانه ‏هاى حیض خون ببیند، بین کارهایى که حائض باید ترک نماید و کارهاى مستحاضه، جمع کند.[۱۶۸]

آیت الله مکارم: زن (خواه سیده باشد یا غیر سیده) با تمام شدن پنجاه سال قمرى، یائسه مى ‏گردد و اگر بعد از آن خونى ببیند، خون حیض محسوب نمى‏ شود؛ مگر زنى که از قبیله قریش باشد. در این صورت با تمام شدن شصت سال قمرى، یائسه مى ‏گردد. البته اگر زن بعد از یائسگى، آنچه مى‏ بیند تمام شرایط حیض را داشته باشد، باید مطابق آن عمل کند.[۱۶۹]

آیت الله نورى: زن غیر سیده با تمام شدن پنجاه سال قمرى یائسه مى‏ شود و اگر بعد از آن خونى ببیند، خون حیض محسوب نمى ‏شود و زن سیده بعد از تمام شدن پنجاه تا شصت سال احتیاط واجب کند؛ یعنى، اگر در روزهاى عادت و یا با نشانه ‏هاى حیض خون ببیند، بین کارهایى که حائض باید ترک کند و کارهاى مستحاضه، جمع کند.[۱۷۰]

تبصره۱: یائسه از ماده یأس به معناى ناامیدى است و در اصطلاح، یائسه به زنى گفته مى ‏شود که پایان تولید مثل او فرا رسیده و دیگر عادت ماهانه نمى ‏بیند و از خون دیدن و آوردن فرزند، ناامید است و اگر خونى هم ببیند، خون حیض محسوب نمى‏ شود.

تبصره۲: با توجه به اینکه آیات عظام (تبریزى، نورى و وحید) بعد از تمام شدن پنجاه سال تا شصت سال احتیاط واجب دارند، مقلدان ایشان مى‏ توانند به فتواى سایر مراجع تقلید عمل کنند (البته با رعایت الأعلم فالأعلم).

سن یائسگى

۹۲: پنجاه و شصت سال قمرى معادل چند سال شمسى است؟

همه مراجع: پنجاه سال قمرى معادل ۴۸ سال و ۱۷۹ روز شمسى و شصت سال قمرى معادل ۵۸ سال و ۷۷ روز و ۱۲ ساعت شمسى مى ‏باشد.[۱۷۱]

حیض در سن یائسگى

۹۳: اگر زن بعد از سن یائسگى خونى با نشانه‏ هاى حیض ببیند، آیا حیض محسوب مى‏ شود؟

همه مراجع (به جز مکارم): خیر! خون حیض محسوب نمى ‏شود؛ هر چند نشانه ‏هاى حیض را داشته باشد.[۱۷۲]

آیت الله مکارم: خیر! خون حیض محسوب نمى ‏شود؛ مگر اینکه آنچه مى‏ بیند تمام شرایط حیض را داشته باشد که در این صورت باید مطابق آن عمل کند.[۱۷۳]

تبصره: حکم این خون که آیا مى ‏تواند استحاضه باشد، در بخش استحاضه بیان شده است.

شک در یائسگى

۹۴: اگر زن در سن یائسگى خود شک کند، حکم خون‏ هایى که مى ‏بیند، چیست؟

همه مراجع: اگر شرایط و نشانه‏ هاى خون حیض را داشته باشد، باید آن را حیض قرار دهد.[۱۷۴]

شک در سیادت

۹۵: خانمى در سیده بودن خود شک دارد، تکلیفش چیست؟

همه مراجع: باید به احکام زنان غیرسیده، عمل کند.[۱۷۵]

سیادت مادر

۹۶: کسى که تنها از مادر سید است، در چه سنى یائسه مى ‏شود؟

همه مراجع: این دسته از زنان، حکم زنان غیر سیده را دارند.[۱۷۶]

فصل ششم: نماز حائض‏

حرمت عبادات حائض

۹۷: انجام چه عباداتى براى زن حائض حرام است؟

همه مراجع: هر عبادتى که که نیاز به وضو یا غسل یا تیمم دارد، انجام آن جایز نیست؛ مانند نماز، روزه، طواف، اعتکاف و نماز احتیاط.[۱۷۷]

تبصره: بنابر این خواندن نماز میت براى زن حائض اشکال ندارد؛ چون نیاز به وضو ندارد.

نمازها و روزه ‏ها

۹۸: چرا قضاى نمازهایى که در زمان حیض از زن فوت شده، واجب نیست؛ ولى قضاى روزه ‏ها واجب است؟

۱ـ روزه سالى یک بار واجب شده است؛ بنابراین قضاى آن براى زن بسیار سبک و آسان است؛ ولى نماز، صبح و شب واجب شده و قضاى آنها دشوار و مشقّت‏آور است.

۲ـ تمکین و اداى حقوق شوهر، از امورى است که اسلام آن را براى زن لازم شمرده است. قضاى نمازهایى که در حال حیض از زن فوت شده، در کنار انجام نمازها در حال پاکى براى وى بسیار سخت و دشوار است و چه بسا اشتغال به آنها، مانع تأمین حقوق شوهر گردد. از این رو شارع به جهت تخفیف و آسان‏ گیرى و رعایت حق شوهر، زن را از قضاى نمازهاى فوت شده، معاف کرده است، در حالى که قضاى روزه با این مشکلات همراه نیست.[۱۷۸]

زمان ترک عبادات

۹۹: آیا زن به محض دیدن خون باید عبادات را ترک کند، یا باید تا مدت سه روز صبر کند؟

آیات عظام امام، بهجت، خامنه ‏اى، سیستانى، فاضل و نورى: حکم بین اقسام حائض فرق مى‏ کند. اگر از زنانى است که عادت «وقتیه» یا «وقتیه و عددیه» دارد، باید به محض مشاهده خون در ایام عادت یا کمى جلو یا عقب‏ تر، عبادت را ترک کند و اگر زن مضطربه، مبتدئه، ناسیه و یا زنى است که تنها عادت عددیه دارد، چنانچه خون، نشانه‏ هاى حیض را داشته باشد، باید عبادت را ترک کند؛ ولى اگر نشانه ‏هاى حیض را نداشته باشد، بنابر احتیاط واجب باید تا سه روز محرمات حائض را ترک کند و کارهاى استحاضه را به جا آورد و اگر پیش از سه روز پاک نشد، باید آن را حیض قرار دهد.[۱۷۹]

آیت الله تبریزى: حکم بین اقسام حائض فرق مى ‏کند. اگر از زنانى است که عادت «وقتیه» یا «وقتیه و عددیه» دارد، باید به محض مشاهده خون در ایام عادت یا کمى جلو یا عقب‏ تر، عبادت را ترک کند. اگر زن مضطربه، مبتدئه، ناسیه و یا زنى است که تنها عادت عددیه دارد، چنانچه خون، نشانه‏ هاى حیض را داشته باشد، باید عبادت را ترک کند؛ ولى اگر نشانه ‏هاى حیض را نداشته باشد (بنابر احتیاط واجب باید در غیر زن مبتدئه و مضطربه تا سه روز محرمات حائض را ترک کند و کارهاى استحاضه را به جا آورد و اگر پیش از سه روز پاک نشد، باید آن را حیض قرار دهد) و در مورد زن مبتدئه و مضطربه اگر تا سه روز ادامه پیدا کند و پیش از ده روز خون قطع شود، باید محرمات حائض را ترک کند و کارهاى استحاضه را به جا آورد.[۱۸۰]

آیت الله صافى: حکم بین اقسام حائض فرق مى‏ کند. اگر از زنانى است که عادت «وقتیه» یا «وقتیه و عددیه» دارد، باید به محض مشاهده خون در ایام عادت یا کمى جلوتر، عبادت را ترک کند؛ ولى اگر یک یا چند روز از عادت عقب‏ تر شود و نشانه ‏هاى حیض را نیز نداشته باشد، بنابر احتیاط واجب، باید محرمات حائض را ترک کند و کارهاى استحاضه را به جا آورد. اگر زن مضطربه، مبتدئه، ناسیه و یا زنى است که عادت عددیه دارد، چنانچه خون، نشانه‏ هاى حیض را داشته باشد، باید عبادت را ترک کند، ولى اگر نشانه ‏هاى حیض را نداشته باشد، بنابر احتیاط واجب، محرمات حائض را ترک کند و کارهاى استحاضه را به جا آورد؛ هر چند خون تا ده روز هم ادامه یابد.[۱۸۱]

آیات عظام مکارم و وحید: حکم بین اقسام حائض فرق مى ‏کند. اگر از زنانى است که عادت «وقتیه» یا «وقتیه و عددیه» دارد، باید به محض مشاهده خون در ایام عادت یا کمى جلو یا عقب‏ تر، عبادت را ترک کند. اگر زن مضطربه، مبتدئه، ناسیه و یا زنى است که عادت عددیه دارد، چنانچه خون، نشانه ‏هاى حیض را داشته باشد، باید عبادت را ترک کند؛ ولى اگر نشانه‏ هاى حیض را نداشته باشد، باید کارهاى استحاضه را به جا آورد؛ هر چند خون تا ده روز هم ادامه یابد.[۱۸۲]

تبصره: بر اساس حکم یاد شده، اگر زن به محض مشاهده خون، عبادت را ترک کند. چنانچه بعد بفهمد حیض نبوده است (مثلاً پیش از سه روز پاک شود)، باید عبادت‏ هایى را که به جا نیاورده، قضا کند.

تبصره۲: منظور از جلو و عقب افتادن عادت، این است که شروع خون یک یا دو یا چند روز جلو یا عقب‏ تر از ایام عادت تحقق پیدا کرده است؛ به طورى که عرفاً در بین زنان گفته مى ‏شود عادتش کمى جلو یا عقب افتاده است و منظور این نیست که تمامى روزهایى که خون مشاهده مى ‏کند، قبل از ایام عادت یا بعد از آن است.

۱۰۰: اگر زن با مشاهده خون یقین پیدا کند که تا سه روز و یا بیشتر ادامه پیدا مى ‏کند، آیا باید عبادتش را ترک کند؟

آیات عظام امام، بهجت، خامنه ‏اى، سیستانى، فاضل و نورى: آرى! باید عبادتش را ترک کند.

آیت الله تبریزى: حکم بین اقسام حائض فرق مى‏ کند. اگر از زنانى است که عادت وقتیه یا وقتیه و عددیه دارد، باید به محض مشاهده خون در ایام عادت یا کمى جلو یا عقب ‏تر، عبادت را ترک کند و اگر زن مضطربه، مبتدئه، ناسیه و یا زنى است که تنها عادت عددیه دارد، چنانچه خون، نشانه ‏هاى حیض را داشته باشد، باید عبادت را ترک کند ولى اگر نشانه ‏هاى حیض را نداشته باشد، (بنابر احتیاط واجب باید در غیر زن مبتدئه و مضطربه تا سه روز محرمات حائض را ترک کند و کارهاى استحاضه را به جا آورد و اگر پیش از سه روز پاک نشد، باید آن را حیض قرار دهد) و در مورد زن مبتدئه و مضطربه اگر تا سه روز ادامه پیدا کند و پیش از ده روز خون قطع شود، باید محرمات حائض را ترک کند و کارهاى استحاضه را به جا آورد.[۱۸۳]

آیت الله صافى: حکم بین اقسام حائض فرق مى‏ کند. اگر از زنانى است که عادت «وقتیه» یا «وقتیه و عددیه» دارد، باید به محض مشاهده خون در ایام عادت یا کمى جلوتر، عبادت را ترک کند؛ ولى اگر یک یا چند روز از عادت عقب‏ تر شود و نشانه‏ هاى حیض را نیز نداشته باشد، بنابر احتیاط واجب، باید محرمات حائض را ترک کند و کارهاى استحاضه را به جا آورد. اگر زن مضطربه، مبتدئه، ناسیه و یا زنى است که عادت عددیه دارد، چنانچه خون، نشانه‏ هاى حیض را داشته باشد، باید عبادت را ترک کند، ولى اگر نشانه‏ هاى حیض را نداشته باشد، بنابر احتیاط واجب، محرمات حائض را ترک کند و کارهاى استحاضه را به جا آورد؛ هر چند خون تا ده روز هم ادامه یابد.[۱۸۴]

آیات عظام مکارم و وحید: حکم بین اقسام حائض فرق مى ‏کند. اگر از زنانى است که عادت «وقتیه» یا «وقتیه و عددیه» دارد، باید به محض مشاهده خون در ایام عادت یا کمى جلو یا عقب ‏تر، عبادت را ترک کند. اگر زن مضطربه، مبتدئه، ناسیه و یا زنى است که عادت عددیه دارد، چنانچه خون، نشانه‏ هاى حیض را داشته باشد، باید عبادت را ترک کند؛ ولى اگر نشانه ‏هاى حیض را نداشته باشد، باید کارهاى استحاضه را به جا آورد؛ هر چند خون تا ده روز هم ادامه یابد.[۱۸۵]

پاکى پایان وقت

۱۰۱: اگر زن در آخر وقت از حیض پاک شود و وقت براى غسل نداشته باشد، آیا خواندن نماز واجب است؟

آیات عظام امام، خامنه ‏اى، صافى، فاضل و نورى: خیر! در فرض یاد شده، نماز بر زن واجب نیست [و قضا هم ندارد].[۱۸۶]

آیات عظام بهجت، تبریزى و وحید: اگر مى ‏تواند با تیمم نماز بخواند، بنابر احتیاط واجب باید نماز بخواند و اگر نخواند، قضا ندارد.[۱۸۷]

آیت الله سیستانى: بنابر احتیاط واجب باید نماز را با تیمم بخواند و اگر نخواند، باید قضا کند.[۱۸۸]

آیت الله مکارم: اگر به حدى است که فقط مى‏ تواند تیمم کند و یک رکعت نماز را در وقت و بقیه را در خارج ‏وقت به‏جا آورد، نماز بر او واجب نیست [و قضا هم ندارد].[۱۸۹]

قضاى نماز و روزه

۱۰۲: اگر زن به اعتقاد اینکه حیض است، نمازهای خود را نخواند و روزه ‏هایش را نگیرد و بعد بفهمد که حیض نبوده، تکلیف عبادات او چیست؟

همه مراجع: باید نماز و روزه‏ هایى را که در آن روزها به جا نیاورده است، قضا کند.[۱۹۰]

۱۰۳: اگر وقت نماز داخل شود آنگاه زن قبل از خواندن نماز حائض شود، تکلیفش چیست؟

همه مراجع: اگر از اول وقت به اندازه انجام واجبات یک نماز گذشته باشد و سپس خون حیض ببیند، باید آن نماز را قضا کند و هر فردى در اندازه «وقت براى انجام واجبات» باید ملاحظه حال خود را نماید، به عنوان مثال براى مسافر به اندازه دو رکعت و براى حاضر، به اندازه چهار رکعت و کسى که وضو ندارد وقت وضو را نیز در نظر بگیرد و همچنین تطهیر لباس و بدن.[۱۹۱]

تبصره: اگر بعد از داخل شدن وقت نماز به اندازه انجام واجبات یک نماز نگذشته باشد، به نظر اکثر مراجع احتیاط مستحب (بهتر) آن است که آن نماز را قضا کند و برخى نیز احتیاط واجب دارند.

حیض در نماز

۱۰۴: اگر زن در اثناى نماز شک کند که حیض شده یا نه، تکلیفش چیست؟

همه مراجع: اگر شک داشته باشد، نمازش صحیح است.[۱۹۲]

حیض در وقت نماز

۱۰۵: اگر زن احتمال بدهد که وسط یا پایان وقت حائض مى ‏شود، آیا باید نماز را اول وقت بخواند؟

آیات عظام امام، بهجت، خامنه ‏اى، صافى، فاضل و نورى: اگر بداند که نماز را به تأخیر اندازد حائض مى ‏شود، باید فورى نماز را بخواند و اگر نخواند و از اول وقت به اندازه انجام واجبات یک نماز بگذرد و سپس حائض شود، باید آن نماز را قضا کند.[۱۹۳]

آیت الله تبریزى: اگر بداند یا احتمال دهد که نماز را به تأخیر اندازد حائض مى ‏شود، باید فورى نماز را بخواند و اگر نخواند و از اول وقت به اندازه انجام واجبات یک نماز بگذرد و سپس حائض شود، باید آن نماز را قضا کند.[۱۹۴]

آیات عظام سیستانى و وحید: اگر بداند که نماز را به تأخیر اندازد حائض مى‏ شود، باید فورى نماز را بخواند و اگر در حد احتمال باشد، بنابر احتیاط واجب باید نماز را فورى بخواند و اگر نخواند و از اول وقت به اندازه انجام واجبات یک نماز بگذرد و سپس حائض شود، باید آن نماز را قضا کند.[۱۹۵]

آیت الله مکارم: اگر بداند یا گمان داشته باشد که نماز را به تأخیر اندازد حائض مى‏ شود، باید فورى نماز را بخواند و اگر نخواند و از اول وقت به اندازه انجام واجبات یک نماز بگذرد و سپس حائض شود، باید آن نماز را قضا کند.[۱۹۶]

نماز آموزشى حائض

۱۰۶: آیا زن حائض مى‏ تواند به انگیزه یاد دادن نماز به فرزند خود، نماز صورى بخواند؟

همه مراجع: آنچه براى زن حائض حرام است، خواندن نماز واقعى است؛ هرچند قصد آموزش نیز در بین باشد؛ ولى خواندن نماز صورى اشکال ندارد.[۱۹۷]

حائض و نماز آیات

۱۰۷: اگر زن در گرفتگى خورشید و ماه، حائض باشد، آیا پس از پاک شدن، باید نماز آیات را قضا کند؟

همه مراجع (به جز فاضل و وحید): قضاى آن واجب نیست.[۱۹۸]

آیت الله فاضل: بنابر احتیاط واجب، باید قضا کند.[۱۹۹]

آیت الله وحید: اگر در هنگام گرفتگى خورشید و ماه حائض بوده، قضاى آن واجب نیست؛ ولى اگر در هنگام زلزله بوده، باید پس از پاک شدن آن را بدون نیت اداء و قضا به جا آورد.[۲۰۰]

نماز جمعه

۱۰۸: آیا زنان مى ‏توانند در ایام عادت ماهانه به منظور باشکوه کردن آیین نماز جمعه، به مصلا بروند؟

همه مراجع: صرف حضور در نماز جمعه اشکال ندارد؛ ولى خواندن نماز براى زن حائض حرام است.[۲۰۱]

تبصره: اگر نماز جمعه در مسجد یا حرم معصوم علیه السّلام اقامه شود، زن حائض نمى‏ تواند در آنجا حضور پیدا کند، البته توقف در بیرون مسجد و خارج از محدوده ضریح معصوم علیه السّلام اشکال ندارد.

حیض پیش از وقت

۱۰۹: اگر خانمى نداند پیش از وقت نماز حیض شده یا بعد از آن، تکلیف نماز آن روز چه مى ‏شود؟

همه مراجع: در فرض یاد شده، قضاى آن نماز واجب نیست.[۲۰۲]

حیض در سفر

۱۱۰: زن حائض در شهرى که وطنش نیست قصد ماندن ده روز مى ‏کند؛ در بین این ده روز از خون پاک مى ‏شود؛ آیا باید نماز خود را شکسته بخواند یا تمام؟

همه مراجع: اگر قصد ماندن ده روز را داشته، نمازش تمام است؛ هر چند تعدادى از روزها را نماز نخوانده باشد.[۲۰۳]

سجده حائض

۱۱۱: آیا زن حائض مى‏ تواند سجده کند (مثلاً سجده شکر

همه مراجع: سجده کردن براى زن حائض جایز است.[۲۰۴]

لباس ‏هاى حائض

۱۱۲: آیا زن حائض پس از پاک شدن، باید تمام لباس‏ هاى زمان قاعدگى را بشوید یا اینکه مى ‏تواند با همان لباس ‏ها نماز بخواند؟

همه مراجع: اگر لباس ‏هایش با خون حیض یا نجاست دیگر نجس نشده، مى ‏تواند با آنها نماز بخواند.[۲۰۵]

بخشودگى خون حیض

۱۱۳: اگر خون حیض و نفاس و استحاضه به مقدار کمتر از درهم (تقریباً کمتر از سکه پنج ریالى) در بدن یا لباس زن باشد؛ حکم آن چیست؟

آیات عظام امام و خامنه ‏اى: اگر خون حیض و نفاس باشد، نماز باطل است و بنابر احتیاط واجب باید خون استحاضه نیز در بدن یا لباس نماز گزار نباشد.[۲۰۶]

آیات عظام بهجت و تبریزى: بنابر احتیاط واجب باید خون حیض، نفاس و استحاضه در بدن یا لباس نماز گزار نباشد.[۲۰۷]

آیات عظام سیستانى، صافى، فاضل، نورى و وحید: اگر خون حیض باشد، نماز باطل است و بنابر احتیاط واجب، باید خون استحاضه و نفاس نیز در بدن یا لباس نمازگزار نباشد.[۲۰۸]

آیت الله مکارم: اگر در بدن یا لباس نمازگزار خون حیض، نفاس و استحاضه باشد، نماز باطل است.[۲۰۹]

قرص پیشگیرى و عبادت

۱۱۴: اگر خانمى در ایام عادت، از قرص یا آمپول جلوگیرى استفاده کند؛ آیا نماز و روزه او صحیح است؟

همه مراجع: تا هنگامى که از رحم خون بیرون نیاید، پاک است و باید عبادت خود را به جا آورد.[۲۱۰]

فصل هفتم: روزه حائض

روزه حائض

۱۱۵: اگر زن حائض در ماه رمضان، پیش از اذان صبح از حیض پاک شود، تکلیف او چیست؟

همه مراجع: اگر براى غسل وقت دارد، باید غسل کند و اگر وقت تنگ است، باید تیمّم کند و روزه‏ اش صحیح است. اگر از روى عمد، غسل یا تیمم نکند، روزه‏اش باطل است و باید کفّاره بدهد.[۲۱۱]

تبصره: آیت الله مکارم بنا بر احتیاط واجب روزه را باطل مى ‏داند.

حیض هنگام روزه

۱۱۶: اگر زن روزه ‏دار در روز، خون حیض مشاهده کند، تکلیف روزه ‏اش چگونه است؟

همه مراجع: روزه باطل مى ‏شود و باید بعد از ماه رمضان، قضا کند.[۲۱۲]

غسل براى روزه

۱۱۷: آیا بقاى عمدى بر حدث حیض و نفاس، مانند بقاى عمدى بر جنابت، روزه را باطل مى ‏کند؟

همه مراجع (به جز مکارم): آرى! همان حکم را دارد و روزه را باطل مى ‏کند.[۲۱۳]

آیت الله مکارم: بنابر احتیاط واجب همان حکم را دارد و روزه را باطل مى ‏کند.[۲۱۴]

غسل بعد از اذان

۱۱۸: خانمى که شب ماه رمضان از حیض پاک مى‏ شود و مى‏ داند اگر بخوابد بعد از اذان صبح بیدار مى ‏شود، تکلیفش چیست؟

همه مراجع (به جز مکارم): این شخص باید پیش از خواب غسل کند و اگر بدون غسل بخوابد و بعد از اذان صبح بیدار شود، روزه ‏اش باطل است و باید علاوه بر قضاى آن، کفّاره هم بدهد.[۲۱۵]

آیت الله مکارم: اگر بدون غسل بخوابد و بعد از اذان صبح بیدار شود، روزه ‏اش اشکال دارد و بنابر احتیاط واجب، بعد از ماه رمضان، آن را قضا کند و کفّاره هم بدهد.[۲۱۶]

تبصره: حکم بقاى عمدى بر حدث حیض تا پیش از اذان صبح در ماه رمضان، مانند حکم بقاى عمدى بر جنابت است.

۱۱۹: شب از خون حیض پاک شدم؛ تصمیم گرفتم بخوابم و پیش از اذان صبح غسل کنم؛ ولى بعد از اذان صبح از خواب بیدار شدم، تکلیف روزه ‏ام چیست؟

آیات عظام امام، خامنه ‏اى، فاضل، مکارم و نورى: اگر احتمال مى ‏داده ‏اید که پیش از اذان صبح بیدار مى‏ شوید، روزه‏ تان صحیح است.[۲۱۷]

آیات عظام بهجت، سیستانى، صافى و وحید: اگر اطمینان داشته ‏اید که پیش از اذان صبح بیدار مى‏ شوید، روزه‏ تان صحیح است.[۲۱۸]

آیت الله تبریزى: اگر عادت داشته ‏اید که قبل از اذان صبح بیدار مى ‏شوید و احتمال بیدارى را مى ‏داده ‏اید، روزه‏ تان صحیح است.

تبصره: حکم بقاى عمدى بر حدث حیض تا پیش از اذان صبح در ماه رمضان، مانند حکم بقاى عمدى بر جنابت است.

تأخیر غسل حیض

۱۲۰: اگر زن در شب ماه رمضان از حیض پاک شود و تا نزدیک اذان صبح غسل را به تأخیر اندازد و سپس تیمم کند، آیا روزه ‏اش صحیح است؟

همه مراجع: اگر غسل را به تأخیر اندازد تا جایى که وقت تنگ شود، گناه کرده است. در این صورت باید پیش از اذان صبح، تیمم کند و روزه او صحیح است.[۲۱۹]

پاکى در سحر

۱۲۱: اگر زن در ماه رمضان پیش از اذان صبح، از حیض پاک شود و از روى عمد غسل نکند؛ آیا روزه ‏اش باطل است؟ کفاره هم دارد؟

همه مراجع (به جز مکارم): روزه‏ هایى که بدون غسل حیض گرفته، باطل است و باید علاوه بر قضا، کفاره هم بدهد.[۲۲۰]

آیت الله مکارم: روزه ‏هایى که بدون غسل حیض گرفته، بنابر احتیاط واجب باطل است و علاوه بر قضا، بنابر احتیاط باید کفاره هم بدهد.[۲۲۱]

۱۲۲: خانمى در ماه رمضان قبل از اذان صبح از خون حیض پاک شده است؛ ولى به آب دسترسى ندارد، وظیفه‏ اش چیست؟

همه مراجع: اگر تا پیش از اذان صبح به آب دسترسى ندارد، تیمّم بدل از غسل کند و وضو بگیرد و روزه او صحیح است. بعد از اذان در صورت دسترسى به آب، براى نماز صبح غسل کند و وضو بگیرد. در غیر این صورت، با همان تیمم و وضو نماز صبح خود را بخواند.[۲۲۲]

پاکى بعد از سحر

۱۲۳٫ در ماه رمضان بعد از اذان صبح از حیض پاک شدم؛ آیا روزه آن روز بر من واجب است؟

همه مراجع: خیر! روزه آن روز بر شما واجب نیست.[۲۲۳]

فراموشى غسل روزه

۱۲۴: خانمى در ماه رمضان غسل حیض را فراموش کرده است، بعد از چند روز به یادش مى ‏آید، تکلیف روزه‏ هایش چه مى ‏شود؟

همه مراجع (به جز بهجت و مکارم): روزه‏ هایى که گرفته صحیح است و باید براى روزه‏ هاى بعد غسل کند.[۲۲۴]

آیات عظام بهجت و مکارم: بنابر احتیاط واجب روزه ‏هایى که گرفته باطل است و باید قضا کند و براى روزه ‏هاى بعد غسل کند.[۲۲۵]

غسل هنگام اذان

۱۲۵: پیش از اذان صبح بیدار شدم، فکر مى‏ کردم براى غسل حیض وقت دارم، وسط غسل فهمیدم مقدارى از غسلم با اذان صبح همراه شده، حکم روزه‏ ام چیست؟

همه مراجع: روزه شما صحیح است.[۲۲۶]

تیمم در تنگى وقت

۱۲۶: در ماه رمضان پیش از اذان صبح از خون حیض پاک شدم. اگر بخواهم غسل کنم، وقت براى خوردن سحرى باقى نمى ‏ماند؛ تکلیفم چیست؟

همه مراجع: اگر مى ‏توانید بدون خوردن سحرى روزه بگیرید، باید غسل کنید و اگر بدون آن نمى ‏توانید روزه بگیرید و خوف ضرر دارید، سحرى بخورید و پیش از اذان تیمم کنید.[۲۲۷]

روزه بدون غسل

۱۲۷: چندین سال بدون غسل حیض روزه گرفتم، در حالى که نمى ‏دانستم زن حائض باید هنگام پاک شدن غسل کند، تکلیفم چیست؟

آیات عظام امام، بهجت، تبریزى، خامنه ‏اى و وحید: نماز و روزه ‏هایى را که بدون غسل انجام داده‏اید، باید قضا کنید.[۲۲۸]

آیات عظام سیستانى، صافى و فاضل: اگر در یاد گرفتن مسائل کوتاهى نکرده ‏اید، روزه ‏ها صحیح است و قضا ندارد؛ ولى نمازهایى را که بدون غسل خوانده ‏اید، در هر حال باید قضا کنید.[۲۲۹]

آیت الله مکارم: روزه‏ هایى را که بدون غسل انجام داده ‏اید، بنابر احتیاط باید قضا کنید و نمازهایى را که در این حالت خوانده ‏اید، باید قضا کنید.[۲۳۰]

آیت الله نورى: روزه‏ ها صحیح است و قضا ندارد؛ ولى نمازهایى را که بدون غسل خوانده ‏اید، باید قضا کنید.[۲۳۱]

تبصره۱: طهارت نسبت به نماز شرط واقعى است؛ از این رو اگر از روى ناآگاهى بدون طهارت نماز بخواند، نمازش باطل است.

تبصره۲: حکم یاد شده در منابع، هر چند در مورد غسل جنابت بیان شده، ولى بین غسل جنابت و غسل حیض از این جهت تفاوتى نیست.

نذر روزه حائض

۱۲۸: خانمى نذر کرده بود که چند روز اول ماه شعبان را روزه بگیرد؛ ولى در این چند روز عادت شد؛ تکلیف او چیست؟

همه مراجع (به جز فاضل، مکارم و وحید): اگر صیغه شرعى خوانده، باید در ایام عادت ماهانه روزه نگیرد و در زمان دیگرى، قضاى آن را به جا آورد.[۲۳۲]

آیات عظام فاضل، مکارم و وحید: اگر صیغه شرعى خوانده، باید در ایام عادت ماهانه روزه نگیرد و بنابر احتیاط واجب، در زمان دیگرى قضاى آن را به جا آورد.[۲۳۳]

فصل هشتم: محرمات حائض

محرمات حائض

۱۲۹: چه کارهایى بر زن حائض حرام است؟

کارهاى زیر بر زن حائض حرام است:

۱ـ انجام عبادت‏هایى (مانند نماز) که باید با وضو، غسل و یا تیمم به جا آورده شود.

۲ـ  آمیزش جنسى.

۳ـ انجام کارهایى که بر جنب حرام است؛ گفتنى است طلاق دادن زن در حال حیض باطل است.[۲۳۴]

تبصره: کارهاى ذیل بر جنب حرام است:

۱ـ گذاشتن چیزى در مسجد.

۲ـ خواندن آیه‏ هاى سجده واجب، (این آیه ‏ها در چهار سوره قرآن آمده است: سجده، فصلّت، نجم و علق. البته برخى مراجع تقلید خواندن سوره‏ هایى که سجده واجب در آن است را حرام مى‏ دانند).

۳ـ رفتن به مسجد الحرام و مسجد النّبى (هر چند از یک در وارد شود و از در دیگر بیرون رود).

۴ـ رساندن جایى از بدن به خط قرآن و اسم خداوند.

۵ـ توقف در سایر مساجد و حرم امامان (احتیاط واجب)، (ولى اگر از یک در برود و از در دیگر خارج شود، مانعى ندارد.)[۲۳۵]

مکروهات حائض

۱۳۰: چه کارهایى بر زن حائض مکروه است؟

کارهاى زیر بر زن حائض مکروه است:

۱ـ خواندن قرآن ۲ـ همراه داشتن قرآن ۳ـ دست زدن به حاشیه و مابین خطهاى قرآن ۴ـ خضاب کردن به حنا و مانند آن.[۲۳۶]

تبصره: کراهت در انجام عبادات (مانند خواندن قرآن) براى زن حائض به این معنا نیست که ترک آن بهتر است؛ بلکه انجام آن شایسته است؛ ولى ثواب کمى دارد. آرى کراهت در غیر عبادات، ملازم با برترى ترک آن است.

مستحبات حائض

۱۳۱: چه کارهایى بر زن حائض مستحب است؟

بر زن حائض مستحب است که در وقت نماز، خود را از خون پاک کند و پنبه و دستمال را عوض نماید و وضو بگیرد و اگر نمى ‏تواند تیمم کند.

آن‏گاه در جاى نماز رو به قبله بنشیند و به ذکر، دعا قرائت قرآن و صلوات بپردازد؛ ولى خواندن تسبیحات اربعه بهتر است.[۲۳۷]

تبصره: خواندن قرآن در وقت نماز، براى زن حائض کراهت ندارد.

حرم امامان علیهم السّلام

۱۳۲: حکم رفتن زن حائض به حرم امامان علیهم السّلام چیست؟

همه مراجع (به جز بهجت، صافى و وحید): عبور از حرم مطهر امام معصوم براى زن حائض اشکال ندارد؛ ولى بنابر احتیاط واجب نباید در آنجا توقف کند.[۲۳۸]

آیت الله بهجت: جایز نیست زن حائض به حرم امام معصوم وارد شود (هر چند از یک در وارد و از در دیگر خارج شود).[۲۳۹]

آیت الله صافى: احتیاط واجب آن است که زن حائض به حرم امام معصوم وارد نشود (هر چند از یک در وارد و از در دیگر خارج شود).[۲۴۰]

آیت الله وحید: توقف در حرم امام معصوم براى زن حائض جایز نیست و احتیاط واجب آن است که از یک در وارد و از در دیگر خارج شود.[۲۴۱]

تبصره: مقصود از حرم امام (علیه السّلام) که توقف زن حائض در آنجا ممنوع است، همان محدوده‏ اى است که ضریح امام (علیه السّلام) در آنجا قرار دارد. بنابراین حیاط، صحن و خانه ‏هاى اطراف حرم را شامل نمى ‏شود.

رواق‏هاى حرم

۱۳۳: آیا زن حائض مى‏ تواند بى ‏آنکه داخل حرم شود، به رواق‏ هاى اطراف ضریح مطهر امام معصوم علیه السّلام برود؟

همه مراجع (به جز امام، بهجت و فاضل): آرى! اشکال ندارد ولى احتیاط مستحب (بهتر) آن است که در آنجا نیز توقف نکند.[۲۴۲]

امام و بهجت: بنابر احتیاط واجب جایز نیست.[۲۴۳]

آیت الله فاضل: ورود جنب و حائض به تمام رواق های امامان معصوم جایز نیست. و فرقی بین دور و نزدیک آن نیست.[۲۴۴]

تبصره: حکم یاد شده در صورتى است که رواق ‏هاى حرم، مسجد نباشد.

حرم امامزادگان

۱۳۴: آیا ورود زن حائض به داخل حرم امام ‏زادگان مانند حرم حضرت معصومه علیها السّلام جایز است؟

همه مراجع: آرى جایز است.[۲۴۵]

تبصره: اگر در موردى ورود به حرم باعث هتک و بى‏ حرمتى شود، جایز نیست.

گلزار شهدا

۱۳۵: آیا رفتن زن حائض بر سر قبر بزرگان دین و یا گلزار شهدا و یا ایستادن کنار دیوار بقیع جایز است؟

همه مراجع: آرى! جایز است.[۲۴۶]

مسجد جمکران

۱۳۶: شرکت در مسجد جمکران، در حال حیض چه حکمى دارد؟

همه مراجع: ورود به خود مسجد جمکران براى زن حائض حرام است و ورود به صحن آن ـ چنانچه جزء مسجد نباشد ـ اشکال ندارد.[۲۴۷]

کتابخانه مسجد

۱۳۷: اگر کتابخانه در زیر زمین مسجد باشد، آیا زن حائض مى ‏تواند به آنجا برود؟

همه مراجع: اگر جزء مسجد بوده و هنگام وقف از مسجد بودن استثنا نشده است، ورود به آنجا براى زن حائض جایز نیست.[۲۴۸]

سرداب مسجد

۱۳۸: ورود زن حائض به مکان‏ هایى که شک دارد جزء مسجد است (مانند بام، سرداب و مقدارى که به مسجد افزوده مى ‏شودچگونه است؟

همه مراجع: آنچه مشکوک است، حکم مسجد را ندارد و ورود به آنجا براى زن حائض اشکال ندارد.[۲۴۹]

حیاط مسجد

۱۳۹: زن حائض مى‏ تواند به حیاط مسجد داخل شود؟

همه مراجع: اگر حیاط جزء مسجد باشد، جایز نیست.[۲۵۰]

حسینیه ‏ها

۱۴۰: حضور زنان حائض در حسینیه‏ ها چه حکمى دارد؟

همه مراجع: اشکال ندارد.[۲۵۱]

۱۴۱: گفته مى‏ شود خواندن کمتر از هفت آیه از قرآن براى جنب کراهت ندارد؛ آیا این امر درباره زن حائض نیز صادق است؟

همه مراجع (به جز آیت الله وحید): خیر! خواندن قرآن، هر چند به اندازه کمتر از هفت آیه باشد، بر زن حائض کراهت دارد.[۲۵۲]

آیت الله وحید: خواندن قرآن براى زن حائض اشکال ندارد.[۲۵۳]

عقد و طلاق حائض

۱۴۲: حکم خواندن عقد ازدواج و طلاق زن در ایام عادت ماهانه چیست؟

همه مراجع: خواندن عقد ازدواج در ایام عادت اشکال ندارد؛ ولى طلاق زن‏ در این ایام صحیح نیست؛ مگر در در موارد ذیل:

۱ـ شوهرش بعد از ازدواج با او نزدیکى نکرده باشد.

۲ـ زن آبستن باشد.

۳ـ مرد به واسطه غایب بودن و مانند آن، نتواند بفهمد که زن از خون حیض پاک است یا نه.[۲۵۴]

تبصره: آیت الله سیستانى در بند سوم مى ‏گوید: بنابر احتیاط واجب باید مرد حداقل یک ماه (از جدا شدن همسرش) صبر کند و بعد طلاق بدهد.

فصل نهم: اسامى متبرکه

اسماى جلاله

۱۴۳: آیا زن حائض، مى‏ تواند بدون غسل به اسماى جلاله، دست بزند؟

همه مراجع: خیر! جایز نیست.[۲۵۵]

گردنبند اسماى جلاله

۱۴۴: استفاده از گردنبند منقّش به نام خدا، در زمان حیض چه حکمى دارد؟

همه مراجع: استفاده از آن مانع ندارد؛ ولى باید از تماس آن به بدن اجتناب کند.[۲۵۶]

تبصره۱: اگر زن بداند که گاهى گردنبند فوق با بدنش تماس پیدا مى ‏کند، انداختن آن به گردن در زمان حیض جایز نیست.

تبصره۲: مسئله استفاده از گردنبند یاد شده، غیر از تماس بدن با آن است. آنچه ممنوع است تنها تماس است؛ نه استفاده از آن. بنابر این اگر کسى آن را روى لباس خود بیندازد و بدون طهارت هم باشد، اشکال ندارد (چون تماس با بدن صورت نگرفته است).

بسمه تعالى

۱۴۵: لمس کردن کلمه «بسمه تعالى» و یا «ا…» ـ که به جاى کلمه «الله» مى ‏نویسند ـ براى زن حائض چه حکمى دارد؟

امام: مس اسماى بارى تعالى یا جزئى از آنها ـ به هر زبان و کیفیتى که نوشته شده باشد ـ در زمان حیض جایز نیست.[۲۵۷]

آیات عظام بهجت، صافى و فاضل: بنابر احتیاط واجب در زمان حیض مس نکنند.[۲۵۸]

آیات عظام تبریزى، خامنه ‏اى، سیستانى، مکارم و نورى: اشکال ندارد (هر چند بهتر است که مس نکنند).[۲۵۹]

آیت الله وحید: مس «ا…» اشکال ندارد؛ ولى مس «بسمه تعالى» در زمان حیض، جایز نیست.[۲۶۰]

آرم جمهورى اسلامى

۱۴۶: آیا مس کردن نقش «آرم جمهورى اسلامى» ایران ـ که روى نامه‏ ها و بلیت‏ هاى اتوبوس ووجود دارد ـ بر زن حائض حرام است؟

همه مراجع (به جز خامنه ‏اى و مکارم): بنابر احتیاط واجب در زمان حیض مس نکنند.[۲۶۱]

آیت الله خامنه‏ اى: چنانچه در نظر عرف، اسم جلاله محسوب و خوانده شود، مسّ آن در زمان حیض حرام است.[۲۶۲]

آیت الله مکارم: اشکال ندارد؛ ولى بهتر است آن را در زمان حیض مس نکنند.[۲۶۳]

تماس با قرآن

۱۴۷: تماس بدن با خط قرآن براى زن حائض چه حکمى دارد؟

همه مراجع: تماس بدن با خط قرآن، در زمان حیض حرام است.[۲۶۴]

۱۴۸: آیا خانمى که از حیض پاک شده ولى غسل نکرده، جایز است به خط قرآن دست بزند و یا به مسجد برود؟

همه مراجع (به جز مکارم): خیر! جایز نیست.[۲۶۵]

آیت الله مکارم: بنابر احتیاط واجب جایز نیست.[۲۶۶]

تماس غیرمستقیم‏

۱۴۹: چنانچه آیات قرآن از پشت کاغذ پیدا باشد، دست زدن به آن در ایام حیض چه حکمى دارد؟

همه مراجع: اگر جوهر به گونه ‏اى در کاغذ نفوذ کرده که از پشت کاغذ به ‏طور کامل آشکار گردیده ‏است، دست زدن در زمان‏حیض به آن جایز نیست؛ ولى اگر به این حد نرسد، اشکال ندارد.[۲۶۷]

تبصره: آیت الله سیستانى در این مسئله فتوا ندارند بلکه احتیاط واجب کرده ‏اند.

بر سر گرفتن قرآن

۱۵۰: آیا گذاشتن قرآن باز بر روى سر، در زمان حیض جایز است؟

آیات عظام امام، بهجت، خامنه ‏اى، صافى و فاضل: آرى! جایز است؛ ولى بهتر آن است که قرآن باز را بدون طهارت بر سر نگذارند.[۲۶۸]

آیات عظام تبریزى، سیستانى و وحید: اگر موهاى سر تابع و جزء سر شمرده نشود (یعنى کوتاه نباشد)، جایز است.[۲۶۹]

آیات عظام مکارم و نورى: بنابر احتیاط واجب، بدون طهارت جایز نیست.[۲۷۰]

تبصره: فرض مسئله، جایى است که سر شخص مو داشته باشد و بخواهد خط قرآن را بدون طهارت به آن برساند. در غیر این صورت حکم تماس بدن با خط قرآن را پیدا مى ‏کند.

تایپ ماشینى

۱۵۱: خانم حائضى که به وسیله ماشین آیات قرآن را تایپ مى ‏کند؛ آیا باید با وضو باشد؟

همه مراجع: خیر! لازم نیست.[۲۷۱]

آیات لاتین

۱۵۲: چنانچه در چت اینترنتى، اسامى متبرکه مانند نام خدا، آیات قرآن به زبان فارسى ولى با حروف لاتین (فینگلیش) تایپ شود؛ آیا این نوشته ‏ها حکم اسامى متبرکه را دارند؟

همه مراجع: احکام اسامى متبرکه بر مورد یاد شده و بر هر خطى که نوشته شود، جارى است.[۲۷۲]

ترجمه قرآن

۱۵۳: دست زدن به ترجمه قرآن، در زمان حیض چه حکمى دارد؟

همه مراجع: مس ترجمه قرآن ـ به هر زبانى که باشد ـ اشکال ندارد.[۲۷۳]

تبصره: اگر در ترجمه قرآن، خود کلمات قرآن و یا نام خدا (به هر زبانى که باشد) به کار رفته باشد، نباید به آن کلمات بدون طهارت دست زد. البته در مورد نام خدا برخى احتیاط واجب و عده‏ اى احتیاط مستحب کرده‏ اند.

خوشنویسى قرآن

۱۵۴: خوشنویسى قرآن در زمان حیض چه حکمى دارد؟

همه مراجع: اگر مطمئن است دستش به نوشته (آیات) برخورد نمى ‏کند، اشکال ندارد.[۲۷۴]

گردنبند قرآن

۱۵۵: آویختن گردنبندى که روى آن، آیه قرآن نوشته شده است، در ایام عادت چه حکمى دارد؟

همه مراجع: استفاده از آن مانع ندارد؛ ولى بدون طهارت آن را مس نکنند.[۲۷۵]

حاشیه قرآن

۱۵۶: دست زدن به جلد قرآن براى زن حائض چه حکمى دارد؟

همه مراجع: دست گذاشتن روى خط قرآن، براى هر کسى که طهارت (وضو، غسل و تیمم) ندارد، حرام است. اما مسّ جلد یا حاشیه قرآن، اشکال ندارد و تنها مکروه است.[۲۷۶]

اسماى معصومین

۱۵۷: آیا زن حائض مى‏ تواند به نام نبى اکرم صلّى الله علیه و آله و سلّم، امامان علیهم السّلام و حضرت زهراء علیها السّلام دست بزند؟

همه مراجع (به جز تبریزى، سیستانى و وحید): بنابر احتیاط واجب اسماى آنان را مس نکند.[۲۷۷]

آیات عظام تبریزى، سیستانى و وحید: بهتر (احتیاط مستحب) است، اسماى آنان را مسّ نکند.[۲۷۸]

القاب معصومین

۱۵۸: لمس کردن القاب نبى اکرم صلّى الله علیه و آله و سلّم، امامان علیهم السّلام و حضرت زهراء علیها السّلام براى زن حائض چگونه است؟

آیات عظام امام، بهجت، خامنه ‏اى و مکارم: بنابر احتیاط واجب القاب آنان را مس نکند.[۲۷۹]

آیات عظام تبریزى، سیستانى، صافى، فاضل، نورى و وحید: اشکال ندارد؛ ولى بهتر است القاب آنان را بدون وضو مس نکند و چنانچه هتک حرمت و بى ‏احترامى باشد، حرام است.[۲۸۰]

۱۵۹: آیا واژه ‏هاى «رضوى»، «علوى» و مانند آن که منسوب به امام علیه السّلام است؛ حکم اسم امام را دارد و رعایت احترام آن واجب است؟

همه مراجع: اگر به قصد اسم مؤسسه یا شرکت باشد، مس آن اشکال ندارد.[۲۸۱]

اسماى متبرکه شیشه‏ اى

۱۶۰: اگر اسماى متبرکه از روى حائل شفافى، مانند شیشه در زمان حیض مس شود، چه حکمى دارد؟

همه مراجع: در فرض یاد شده اشکال ندارد؛ چون مسّ اسم، صدق نمى ‏کند.[۲۸۲]

اسماى متبرکه در روزنامه

۱۶۱: هنگام استفاده از روزنامه و مجلات، آیا تفحص اسامى متبرکه ضرورت دارد؟

همه مراجع: خیر! تفحص لازم نیست.[۲۸۳]

کراهت خواندن قرآن

۱۶۲: مى ‏دانیم که خواندن قرآن به جز سوره‏ هاى سجده‏ دار براى زن حائض مکروه است؛ آیا این به این معناست که ترک تلاوت قرآن بهتر است؟

همه مراجع: براى زن حائض خواندن قرآن (به جز سوره‏ هاى سجده ‏دار) بهتر از ترک آن است؛ هر چند ثواب آن از ثواب خواندن قرآن توسط زن پاک، کمتر است.[۲۸۴]

تبصره: معناى کراهت در ذیل عنوان «مستحبات حائض» آمده است.

خواندن سوره سجده ‏دار

۱۶۳: آیا براى زن حائض تنها خواندن آیه سجده ‏دار حرام است؛ یا علاوه بر آن خواندن بقیه سوره نیز حرام است؟

آیات عظام امام، بهجت، فاضل و نورى: علاوه بر خواندن آیه سجده ‏دار، خواندن بقیه آن سوره نیز حرام است.[۲۸۵]

آیات عظام تبریزى، خامنه ‏اى، سیستانى، صافى و مکارم: تنها خواندن آیه سجده ‏دار، حرام است و خواندن بقیه سوره حرام نیست.[۲۸۶]

آیت الله وحید: خواندن آیه سجده ‏دار، حرام است و بنابر احتیاط واجب، خواندن بقیه سوره نیز حرام است.[۲۸۷]

استماع سوره سجده‏ دار

۱۶۴: آیا خانم‏ هاى حافظ قرآن، مى ‏توانند در ایام عادت، با استفاده از نوار و سى دى‏ هاى قرآنى، به سوره ‏هاى سجده‏ دار گوش فرا دهند؟

همه مراجع: آرى! گوش دادن به تلاوت سوره‏ هاى سجده‏ دار اشکال ندارد؛ ولى اگر به آیه سجده ‏دار گوش دهد، باید سجده آن را به جا آورد.[۲۸۸]

۱۶۵: آیا زن حائض مى‏ تواند در مجالس ختم قرآن شرکت کند و تنها به قرآن گوش فرا دهد، بى‏ آنکه خودش تلاوت کند؟

همه مراجع: آنچه که بر زن حائض حرام است، تنها خواندن سوره ‏هاى سجده‏ دار است؛ ولى گوش دادن به آن اشکال ندارد و اگر به آیه سجده ‏دار گوش دهد، باید سجده آن را به جا آورد.[۲۸۹]

تبصره: در اینکه براى زن حائض خواندن سوره‏ هاى سجده ‏دار حرام است یا تنها خواندن آیه سجده ‏دار بین مراجع تقلید اختلاف نظر هست که در جاى خود بیان شد.

خواندن دعا و زیارت عاشورا

۱۶۶: خواندن دعا و زیارت عاشورا در ایام عادت چه حکمى دارد؟

همه مراجع: خواندن دعا و زیارت عاشورا در ایام عادت، اشکال ندارد و مستحب است زن حائض در وقت نماز، خود را از خون پاک نماید و پنبه و دستمال را عوض کند و وضو بگیرد و در جاى نماز رو به قبله بنشیند و مشغول ذکر و دعا و صلوات شود.[۲۹۰]

خواندن دعاى کمیل

۱۶۷: در دعاى کمیل آیه‏ «أفَمَنْ کانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کانَ فاسِقاً لا یَسْتَوونَ»[۲۹۱] وجود دارد؛ آیا زن حائض مى ‏تواند دعاى کمیل بخواند؟

آیات عظام امام، بهجت، فاضل و نورى: خواندن دعاى کمیل براى زن حائض اشکال ندارد؛ ولى باید آیه یاد شده را بر زبان جارى نکند.[۲۹۲]

آیات عظام تبریزى، خامنه ‏اى، سیستانى، صافى و مکارم: خواندن دعاى کمیل و نیز آیه یاد شده براى زن حائض اشکال ندارد؛ چه اینکه خواندن اصل آیه سجده ‏دار براى حائض حرام است، نه باقى سوره.[۲۹۳]

آیت الله وحید: خواندن دعاى کمیل براى زن حائض اشکال ندارد؛ ولى بنابر احتیاط واجب آیه یاد شده را بر زبان جارى نکند.[۲۹۴]

تبصره۱: آیه یاد شده، آیه ۱۸ از سوره «سجده» است و آیه ‏اى که سجده دارد، آیه ۱۵ از این سوره است.

تبصره۲: اگر گفته شود: تنها خواندن آیات سجده ‏دار براى زن حائض حرام است، خواندن آیه یاد شده براى او حرام نیست؛ ولى اگر خواندن تمام سوره ‏هایى که سجده واجب دارند براى زن حائض حرام باشد، خواندن آیه شده براى او حرام خواهد بود؛ خواه در قرآن باشد یا در دعا.

فصل دهم: استحاضه

خون استحاضه

۱۶۸: خون استحاضه چیست؟

خون استحاضه یکى از خون ‏هایى است که از رحم زن خارج مى‏ شود و زن را در این هنگام مستحاضه مى ‏گویند. هر خونى که غیر ازحیض، نفاس، زخم، دمل و مانند آن باشد، خون استحاضه است.[۲۹۵]

نشانه ‏هاى استحاضه

۱۶۹: نشانه خون استحاضه چیست؟

همه مراجع: نشانه ‏هاى خون استحاضه به طور غالب عبارت است از:

۱ـ رقیق ۲ـ سرد ۳ـ به رنگ زرد (سیاهى مایل به سرخ) یا سرخ ۴ـ بدون فشار و سوزش باشد.[۲۹۶]

تبصره۱: خون استحاضه گاهى بر خلاف غالب، ممکن است سیاه یا سرخ و گرم و غلیظ باشد و با سوزش و فشار خارج شود.[۲۹۷]

تبصره۲: خون استحاضه براى تحقق آن مانند خون حیض هیچ شرطى ندارد.

بنابراین لازم نیست از سه روز کمتر و از ده روز بیشتر نباشد و نیز به استمرار آن نیاز نیست.

تفاوت حیض و استحاضه

۱۷۰: تفاوت خون حیض و استحاضه چیست؟

خون حیض و استحاضه در چند چیز با هم تفاوت دارند: ۱ـ رنگ ۲ـ غلظت و رقت خون ۳ـ مدت زمان ۴ـ احکام.

شروع استحاضه

۱۷۱: آیا خروج خون استحاضه زمان خاصى دارد؟ آیا قبل از حیض است یا بعد از تمام شدن آن؟

همه مراجع: استحاضه زمان خاصى ندارد. هر وقت خونى، نشانه ‏هاى‏ آن را داشته باشد، استحاضه محسوب مى ‏شود (خواه قبل از حیض باشد یا بعد از آن).[۲۹۸]

۱۷۲: ابتداى استحاضه چه زمانى است؟ آیا زمانى است که خون داخل رحم است یا زمانى که خون از محل خارج مى ‏شود؟

آیات عظام امام، بهجت و خامنه‏ اى: همین اندازه که خون داخل رحم پیدا شود (هر چند خارج نشود)، بنابر احتیاط واجب استحاضه شروع مى ‏شود.[۲۹۹]

آیات عظام تبریزى، سیستانى، صافى، فاضل و وحید: زمانى که خون از رحم خارج شود، استحاضه شروع مى ‏شود و بودن خون داخل رحم کفایت نمى ‏کند.[۳۰۰]

آیات عظام مکارم و نورى: همین اندازه که خون داخل رحم پیدا شود (هر چند خارج نشود)، استحاضه شروع مى ‏شود.[۳۰۱]

تبصره: حکم استحاضه و حیض در این مسئله یکى است.

مدت استحاضه

۱۷۳: آیا خون استحاضه مدت خاصى دارد؟

همه مراجع: خیر! خون استحاضه مدت خاص و حداقل و حداکثر ندارد و مانند خون حیض نیست.[۳۰۲]

استمرار در استحاضه‏

۱۷۴: آیا استمرار در خون استحاضه شرط است؟

همه مراجع: خیر! استمرار شرط نیست؛ بلکه همین اندازه سر سوزنى خون داخل رحم آلوده باشد، کافى است و خون استحاضه محسوب مى‏ شود.[۳۰۳]

شک در استحاضه

۱۷۵: اگر بین خون استحاضه و خون بکارت یا زخم، شک پیدا شود، تکلیف چیست؟

همه مراجع (به جز مکارم): اگر ظاهر حال او سلامت است و نشانه ‏هاى زخم در او نمایان نیست، بنابر احتیاط واجب حکم استحاضه را دارد.[۳۰۴]

آیت الله مکارم: اگر ظاهر حال او سلامت است و نشانه ‏هاى زخم در او نمایان نیست، حکم استحاضه را دارد اما اگر وضع حال او مشکوک باشد که خون از زخم است یا غیر آن، احکام استحاضه ندارد.[۳۰۵]

استحاضه دختر

۱۷۶: آیا استحاضه اختصاص به زنان متأهل دارد؟ یا اینکه ممکن است دختر مجرد نیز مستحاضه شود؟

همه مراجع: در این جهت تفاوتى بین دختر مجرد و زن متأهل نیست.[۳۰۶]

محرمات استحاضه

۱۷۷: چه کارهایى بر زن مستحاضه حرام است؟

همه مراجع: اگر زن مستحاضه به دستور استحاضه (از قبیل وضو و غسل) رفتار کند، در حکم طاهر است و چیزى بر او حرام نیست و مانند زن حائض نمى ‏باشد.[۳۰۷]

۱۷۸: آیا کارهایى که براى حائض حرام است، براى زن مستحاضه نیز حرام است؟

همه مراجع: خیر! حرام نیست؛ ولى براى بعضى از کارها باید وضو بگیرد و غسل کند.[۳۰۸]

مستحاضه و مسجد

۱۷۹: آیا زن مستحاضه، اگر به وظایف استحاضه عمل کرده باشد، مى‏ تواند داخل مسجد ـ به خصوص مسجدالحرام ـ شود؟

همه مراجع: آری! مى‏ تواند به این گونه اماکن وارد شود و واجب نیست براى آنها غسل کند؛ هر چند اگر غسل کند، بهتر است.[۳۰۹]

اقسام استحاضه

۱۸۰: اقسام استحاضه چیست؟

همه مراجع (به جز مکارم): استحاضه سه قسم است: قلیله، متوسطه و کثیره.[۳۱۰]

آیت الله مکارم: استحاضه دو قسم است: قلیله و کثیره و استحاضه متوسطه نداریم.[۳۱۱]

استحاضه قلیله

۱۸۱: استحاضه قلیله چیست؟

همه مراجع (به جز مکارم): استحاضه قلیله آن است که هرگاه زن پنبه را داخل کند، خون ظاهرش را آلوده کند؛ ولى در پنبه فرو نرود.[۳۱۲]

آیت الله مکارم: استحاضه قلیله آن است که هرگاه زن پنبه را داخل کند، خون آن را آلوده کند؛ ولى از طرف دیگر خارج نشود؛ خواه خون در پنبه فرو رود یا نه.[۳۱۳]

وظایف مستحاضه قلیله

۱۸۲: وظیفه مستحاضه قلیله چیست؟

همه مراجع: مستحاضه قلیله سه وظیفه دارد:

۱ـ براى هر نماز (در صورت خون دیدن) یک وضو بگیرد؛ به عنوان مثال براى نماز ظهر یک وضو و براى نماز عصر وضوى دیگر.

۲ـ براى هر نماز بنابر احتیاط واجب، پنبه (نوار بهداشتى) را عوض کند.

۳ـ ظاهر فرج را اگر خون به آن رسیده، تطهیر کند.[۳۱۴]

تبصره۱: نسبت به بند۲، آیت الله ‏صافى و آیت الله ‏نورى فتوا دارند؛ یعنى، عوض کردن نوار بهداشتى را واجب مى‏ دانند و آیت الله سیستانى و آیت الله مکارم احتیاط مستحب دارند؛ یعنى، عوض کردن نوار بهداشتى را واجب نمى ‏دانند.

تبصره۲: نسبت به بند۱، آیت الله مکارم فتوا ندارند؛ بلکه احتیاط واجب کرده‏ اند.

تبصره۳: بر مستحاضه واجب است از بیرون آمدن خون جلوگیرى کند، (اگر براى او ضرر نداشته باشد).

۱۸۳: آیا مستحاضه قلیله پس از آنکه از خون پاک شد، باید غسل کند؟

همه مراجع: خیر! غسل واجب نیست.[۳۱۵]

تغییر استحاضه قلیله

۱۸۴: اگر استحاضه قلیله زن بعد از نماز صبح یا بعد از نماز ظهر و عصر به متوسطه تبدیل شود، تکلیف چیست؟

همه مراجع (به جز مکارم): اگر بعد از نماز صبح به متوسطه تبدیل شود، باید براى نماز ظهر و عصر غسل کند و اگر این حالت بعد از نماز ظهر و عصر اتفاق بیفتد، باید براى نماز مغرب و عشا غسل کند. در هر دو صورت از فرداى آن روز اگر به همان حالت متوسطه باقى بماند، باید پیش از هر نماز صبح، غسل کند.[۳۱۶]

آیت الله مکارم: ما قائل به استحاضه متوسطه نیستیم و مورد یاد شده احکام استحاضه قلیله را دارد.[۳۱۷]

تبصره: آیت الله سیستانى در انجام غسل فتوا ندارند و آن را احتیاط واجب مى‏ دانند.

۱۸۵: اگر استحاضه قلیله زن در وسط روز به متوسطه تبدیل شود، تکلیفش چیست؟ آیا باید غسل هم به جا آورد؟

همه مراجع (به جز مکارم): اگر پیش از نماز ظهر و عصر باشد، باید براى آن غسل کند و اگر بعد از آن باشد، باید براى نماز مغرب و عشا، غسل کند.[۳۱۸]

آیت الله مکارم: ما قائل به استحاضه متوسطه نیستیم و مورد یاد شده احکام استحاضه قلیله را دارد. بنابراین انجام غسل واجب نیست.[۳۱۹]

استحاضه متوسطه‏

۱۸۶: استحاضه متوسطه چیست؟

همه مراجع (به جز مکارم): استحاضه متوسطه آن است که هرگاه زن، پنبه را داخل کند، خون در پنبه فرو رفته و از طرف دیگر ظاهر شود؛ ولى به دستمال و مانند آن ـ که به طور معمول خانم‏ ها براى جلوگیرى از خون استفاده مى ‏کنند ـ نرسد.[۳۲۰]

آیت الله مکارم: ما استحاضه متوسطه را قبول نداریم و این نوع استحاضه احکام استحاضه قلیله را دارد.[۳۲۱]

وظایف مستحاضه متوسطه

۱۸۷: وظیفه مستحاضه متوسطه چیست؟

همه مراجع (به جز مکارم): مستحاضه متوسطه چند وظیفه دارد:

۱ـ براى هر نماز باید پنبه (نوار بهداشتى) را عوض کند.

۲ـ باید ظاهر فرج را اگر خون به آن رسیده، تطهیر کند.

۳ـ براى هر نماز یک وضو بگیرد؛ به عنوان مثال براى نماز ظهر یک وضو و براى نماز عصر وضوى دیگر.

۴ـ در هر شبانه روز یک غسل پیش از نماز صبح به جا آورد؛ بدین ترتیب که اگر پیش از نماز صبح خون استحاضه متوسطه دیده، باید براى نماز صبح غسل کند تا صبح دیگر و اگر این حالت پیش از نماز دیگر (مانند ظهر و عصر یا مغرب و عشا) برایش پیش آید، براى آن نماز غسل کند، ولى از فرداى آن روز اگر به همان حالت متوسطه باقى بماند، باید پیش از هر نماز صبح، غسل کند.[۳۲۲]

آیت الله مکارم: ما قائل به استحاضه متوسطه نیستیم و مورد یاد شده، احکام استحاضه قلیله را دارد.[۳۲۳]

تبصره: آیت الله سیستانى در انجام غسل فتوا ندارند و آن را احتیاط واجب مى ‏دانند.

غسل استحاضه متوسطه

۱۸۸: اگر مستحاضه متوسطه و کثیره از خون پاک شود، آیا باید غسل هم کند؟

همه مراجع (به جز سیستانى و مکارم): اگر بداند از هنگامى که براى نماز قبل غسل کرده تاکنون خون از او قطع شده و به طور کلى پاک شده، لازم نیست غسل کند در غیر این صورت باید غسل کند.[۳۲۴]

آیت الله سیستانى: در استحاضه کثیره اگر بداند از هنگامى که براى نماز قبل غسل کرده تا کنون خون از او قطع شده و به طور کلى پاک گشته است، لازم نیست غسل کند. در غیر این صورت بنابر احتیاط واجب باید غسل کند و در استحاضه متوسطه انجام غسل براى پاک شدن از خون واجب نیست.[۳۲۵]

آیت الله مکارم: در استحاضه کثیره اگر بداند از هنگامى که براى نماز قبل غسل کرده تا کنون، خون از او قطع شده و به طور کلى پاک گشته است، لازم نیست غسل کند. در غیر این صورت باید غسل کند و استحاضه متوسطه حکم استخاضه قلیله را دارد و براى پاک شدن ازآن غسل واجب نیست.[۳۲۶]

استحاضه کثیره

۱۸۹: استحاضه کثیره چیست؟

همه مراجع: استحاضه کثیره آن است که هرگاه زن پنبه را داخل کند، خون پنبه را فرا گرفته و به دستمال و مانند آن برسد.[۳۲۷]

وظایف مستحاضه کثیره

۱۹۰: وظیفه مستحاضه کثیره چیست؟

همه مراجع (به جز مکارم): مستحاضه کثیره چند وظیفه دارد:

۱ـ براى هر نماز باید پنبه (نوار بهداشتى) را عوض کند.

۲ـ باید ظاهر فرج را اگر خون به آن رسیده، تطهیر کند.

۳ـ براى هر نماز یک وضو بگیرد؛ به عنوان مثال براى نماز ظهر یک وضو و براى نماز عصر وضوى دیگر.

۴ـ یک غسل پیش از نماز صبح و یکى پیش از نماز ظهر و عصر (اگر با هم بخواند) و یکى هم پیش از نماز مغرب و عشا (اگر با هم بخواند) انجام دهد.

۵ـ اگر میان نماز ظهر و عصر و نماز مغرب و عشا فاصله بیندازد، باید براى نماز عصر و نماز عشا دوباره غسل کند.[۳۲۸]

آیت الله مکارم: زن در استحاضه کثیره واجب است یک غسل پیش از نماز صبح و یکى پیش از نماز ظهر و عصر (اگر با هم بخواند) و یکى هم پیش از نماز مغرب و عشا (اگر با هم بخواند) انجام دهد و احتیاط مستحب آن است که علاوه بر این، براى هر نماز یک وضو بگیرد، قبل از غسل یا بعد از آن.[۳۲۹]

تبصره۱: نسبت به بند۴، آیات عظام (تبریزى، سیستانى و وحید) فتوا ندارند؛ بلکه احتیاط واجب کرده‏ اند.

تبصره۲: نسبت به بند۳، آیات عظام (تبریزى، سیستانى، وحید و نورى) وضو را واجب نمى ‏دانند و گفته ‏اند: با همان غسل استحاضه کثیره مى‏ توان نماز خواند و نیازى به وضو نیست. آیت الله بهجت گرفتن وضو را احتیاط واجب مى ‏داند و آیت الله صافى مى‏ فرماید: گرفتن وضو در استحاضه کثیره مورد اشکال است؛ از این رو احتیاط آن است که پیش از غسل به قصد رجا وضو بگیرد؛ ولى در مورد نماز ظهر و عصر و نماز مغرب و عشا اگر با هم بخواند، گرفتن وضو خلاف احتیاط است.

تبصره۳:  آیت الله سیستانى نسبت به بند۴ مى ‏فرماید: فرض بند۴ در جایى است که خون پى در پى از پنبه به دستمال برسد؛ ولى جایى که رسیدن خون از پنبه به دستمال با فاصله باشد (مانند اینکه زن غسل کرد و نماز ظهر را خواند و قبل از نماز عصر، خون دوباره از پنبه به دستمال رسید)، احتیاط واجب آن است که پنبه را عوض کند و براى نماز عصر نیز غسل کند. اگر نماز عصر را خواند و پیش از آنکه خون از پنبه به دستمال برسد، بتواند نماز مغرب و عشا را بخواند، لازم نیست براى آن دو غسل دیگرى کند.

فاصله انداختن بین نمازها

۱۹۱: در استحاضه کثیره، باید بین نماز ظهر و عصر و نماز مغرب و عشا فاصله نیندازد؛ آیا اگر چنین کنیم گناه کرده ‏ایم؟

همه مراجع: خیر! زن مى ‏تواند بین آن دو فاصله بیندازد؛ ولى در این صورت باید براى نماز عصر و عشا دوباره غسل کند.[۳۳۰]

غسل استحاضه پیش از وقت

۱۹۲: مستحاضه کثیره یا متوسطه آیا مى ‏تواند قبل از وقت غسل کند و با آن نمازش را بخواند؟

همه مراجع (به جز سیستانى و مکارم): خیر! اگر پیش از وقت غسل کند، غسلش باطل است و باید دوباره براى نماز غسل کند.[۳۳۱]

آیت الله سیستانى: در فرضى که نباید بین غسل و نماز فاصله بشود، اگر انجام غسل پیش از وقت باعث فاصله گردد، آن غسل باطل است و باید دوباره براى نماز غسل کند.[۳۳۲]

آیت الله مکارم: خیر! اگر پیش از وقت غسل کند، بنا بر احتیاط واجب باید دوباره براى نماز غسل کند.[۳۳۳]

تبصره: براى توضیح بیشتر درباره فتواى آیت الله سیستانى، به پرسش عنوان «وظایف مستحاضه کثیره» مراجعه شود.

استمرار استحاضه کثیره

۱۹۳: خانمى که استحاضه کثیره دارد و خونش بند نمى‏ آید اگر بعد از غسل خونش قطع نشود و ادامه داشته باشد، آیا غسلش باطل مى ‏شود؟

آیات عظام امام، خامنه ‏اى، نورى و وحید: اگر براى او ضرر (یا مشقت) ندارد، باید پیش از غسل و بعد از آن با پنبه و مانند آن، از بیرون آمدن خون جلوگیرى کند و غسلش باطل نمى‏ شود. اگر در این امر کوتاهى کند و بعد از غسل خون بیرون آید، باید دوباره غسل کند و اگر نماز هم خوانده، باید دوباره بخواند. اما اگر جلوگیرى از خون برایش ضرر دارد، تکلیفى ندارد و لازم نیست غسل را دوباره انجام دهد.[۳۳۴]

آیات عظام بهجت، صافى و فاضل: اگر براى او ضرر (یا مشقت) ندارد، باید پیش از غسل و بعد از آن، با پنبه و مانند آن از بیرون آمدن خون جلوگیرى کند و غسلش‏ باطل نمى ‏شود. اگر در این امر کوتاهى کند و بعد از غسل خون بیرون آید، بنابر احتیاط واجب باید دوباره غسل کند و اگر نماز هم خوانده، با ید دوباره بخواند. اما اگر جلوگیرى از خون برایش ضرر دارد، تکلیفى ندارد و لازم نیست غسل را دوباره انجام دهد.[۳۳۵]

آیت الله تبریزى: اگر براى او ضرر (یا مشقت) ندارد، باید بعد از غسل با پنبه و مانند آن، از بیرون آمدن خون جلوگیرى کند و غسلش باطل نمى ‏شود. اگر در این امر کوتاهى کند و بعد از غسل خون بیرون آید، چنانچه اگر نماز خوانده، باید دوباره بخواند و بنابر احتیاط واجب باید دوباره غسل کند. اگر جلوگیرى از خون برایش ضرر دارد، تکلیفى ندارد و لازم نیست غسل را دوباره انجام دهد.[۳۳۶]

آیت الله سیستانى: اگر براى او ضرر (یا مشقت) ندارد، باید بعد از غسل با پنبه و مانند آن، از بیرون آمدن خون جلوگیرى کند و غسلش باطل نمى ‏شود. اگر در این امر کوتاهى کند و بعد از غسل خون بیرون آید، احتیاط مستحب آن است که دوباره غسل کند. اما اگر نماز خوانده، باید دوباره بخواند و اگر جلوگیرى از خون برایش ضرر دارد، تکلیفى ندارد و لازم نیست غسل را دوباره انجام دهد.[۳۳۷]

آیت الله مکارم: اگر برایش ضرر (یا مشقت) ندارد، باید پیش از غسل و بعد از آن با پنبه و مانند آن، از بیرون آمدن خون جلوگیرى کند و غسلش باطل نمى ‏شود ولى اگر این کار مشقت زیاد دارد، لازم نیست.[۳۳۸]

تشخیص استحاضه

۱۹۴: اگر زن مستحاضه تشخیص ندهد که استحاضه‏ اش از چه قسمى است و در جایى باشد که نتواند خود را وارسى کند، تکلیفش چیست؟ آیا باید احتیاط کند؟

آیات عظام امام، تبریزى، خامنه‏ اى، سیستانى، فاضل و نورى: اگر حالت سابق او معلوم است، باید براساس آن ادامه دهد؛ در غیر این صورت باید به وظیفه مسلم خود عمل کند. به عنوان مثال اگر نمى‏ داند استحاضه‏اش قلیله است یا متوسطه، باید کارهاى استحاضه قلیله را انجام دهد و اگر بین متوسطه و کثیره تردید دارد، باید به کارهاى استحاضه متوسطه عمل کند.[۳۳۹]

آیات عظام بهجت و وحید: اگر حالت سابق او معلوم است، باید براساس آن ادامه دهد و اگر معلوم نیست بنابر احتیاط واجب باید به آنچه سخت‏ تر است عمل کند.

به عنوان مثال اگر نمى‏ داند استحاضه‏اش قلیله است یا متوسطه، بنابر احتیاط باید کارهاى استحاضه متوسطه را انجام دهد و اگر بین متوسطه و کثیره تردید دارد، بنابر احتیاط باید به کارهاى استحاضه کثیره عمل کند.[۳۴۰]

آیت الله صافى: اگر حالت سابق او معلوم است، باید براساس آن ادامه دهد و اگر معلوم نیست، باید مطابق احتیاط عمل کند. به عنوان مثال اگر نمى ‏داند استحاضه‏اش قلیله است یا متوسطه، یا نمى ‏داند متوسطه است یا کثیره، باید کارهاى هر دو را انجام دهد و اگر بین هر سه تردید دارد، باید به کارهاى هر سه قسم عمل کند.[۳۴۱]

آیت الله مکارم: اگر حالت سابق او معلوم است، باید براساس آن ادامه دهد و اگر معلوم نیست، بنابر احتیاط واجب باید مطابق احتیاط عمل کند؛ یعنى، هم به وظیفه استحاضه کثیره و هم قلیله.[۳۴۲]

تبصره۱: با توجه به اینکه آیات عظام (بهجت، مکارم و وحید) در مسئله احتیاط واجب کرده‏ اند، مقلدان ایشان مى ‏توانند به فتواى آسان که فتواى امام خمینى و سایرین است، عمل کنند.

تبصره۲: مقلدان آیت الله ‏صافى اگر هنوز به این مسئله عمل نکرده ‏اند و یا تاکنون این مسئله برایشان پیش نیامده، مى‏ توانند به یکى از مراجع تقلید دیگر ـ در صورتى که او را مساوى مرجع خود مى ‏دانند ـ رجوع کنند.

۱۹۵: خانمى که مرتب استحاضه ‏اش تغییر مى ‏کند و نمى ‏داند از چه قسمى است، تکلیفش چیست؟

همه مراجع: در صورت امکان، باید هنگام نماز خود را وارسى کند.

بدین ترتیب که مقدارى پنبه داخل فرج نموده و کمى صبر کند و بیرون آورد.

در این صورت از هر کدام از اقسام استحاضه بود، به دستورات آن عمل کند و در صورت عدم امکان وارسى، باید مطابق احتیاط عمل کند.[۳۴۳]

تبصره: آیات عظام امام، خامنه ‏اى، تبریزى، سیستانى، مکارم و نورى، در وارسى کردن احتیاط واجب کرده ‏اند.

۱۹۶: اگر زن به خیال اینکه استحاضه ‏اش قلیله است، وضو گرفت و نماز خواند؛ ولى بعد از نماز متوجه شد که استحاضه‏ اش متوسطه یا کثیره بوده چه تکلیفى دارد؟

همه مراجع (به جز مکارم): نمازش باطل است و باید آن را دوباره بخواند.[۳۴۴]

آیت الله ‏مکارم: اگر استحاضه کثیره باشد، نمازش باطل است و باید آن را دوباره بخواند.[۳۴۵]

مستحاضه و قرآن

۱۹۷: آیا زن مستحاضه مى ‏تواند با همان طهارتى که براى نماز داشته، به خط قرآن دست بزند؟

آیات عظام امام، خامنه‏ اى، فاضل و صافى: بنابر احتیاط واجب براى مسّ خط قرآن باید کارهاى مستحاضه را به طور مستقل انجام دهد.[۳۴۶]

آیت الله بهجت: باید براى مس خط قرآن کارهاى مستحاضه را به طور مستقل انجام دهد.[۳۴۷]

آیات عظام تبریزى، نورى و وحید: بنابر احتیاط واجب، باید از مس خط قرآن در هر حال اجتناب کند.[۳۴۸]

آیت الله سیستانى: باید براى مس خط قرآن کارهاى مستحاضه را به طور مستقل انجام دهد؛ مگر اینکه مسّ پیش از خواندن نماز باشد.[۳۴۹]

آیت الله مکارم: بنابر احتیاط واجب براى مسّ خط قرآن باید کارهاى مستحاضه را به طور مستقل انجام دهد مگر اینکه هنگام اوقات نماز باشد.[۳۵۰]

مستحاضه و سوره‏ هاى سجده‏ دار

۱۹۸: آیا زن اگر به دستور استحاضه رفتار کرده باشد، مى ‏تواند در ایام استحاضه، قرآن (حتى سوره‏ هاى سجده‏ دار) بخواند؟

همه مراجع: آرى! مى‏ تواند قرآن تلاوت کند؛ هر چند سوره ‏هاى سجده ‏دار باشد.[۳۵۱]

تغییر استحاضه متوسطه

۱۹۹: اگر استحاضه قلیله یا متوسطه زن بعد از نماز صبح یا بعد از نماز ظهر و عصر به کثیره تبدیل شود، تکلیفش چیست؟

همه مراجع: اگر بعد از نماز صبح به کثیره تبدیل شود، باید براى نماز ظهر و عصر یک غسل و براى نماز مغرب و عشا غسل دیگرى به جا آورد، اگر این حالت بعد از نماز ظهر و عصر اتفاق بیفتد، باید براى نماز مغرب و عشا غسل کند.[۳۵۲]

تبصره: آیت الله سیستانى در مسئله تفصیل و توضیح بیشترى دارد. به عنوان‏ «وظایف مستحاضه کثیره» مراجعه شود.

تغییر استحاضه کثیره

۲۰۰: اگر استحاضه کثیره به قلیله یا متوسطه تبدیل شود، وظیفه زن چیست؟

همه مراجع: باید براى نماز اول کارهاى استحاضه کثیره را انجام دهد و براى نمازهاى بعد کارهاى استحاضه متوسطه (اگر به متوسطه تبدیل شود) و یا قلیله (اگر به قلیله تبدیل شود) را به جا آورد.[۳۵۳]

تبصره: آیت الله مکارم استحاضه متوسطه را قبول ندارند. بنابر این طبق فتواى ایشان تبدیل استحاضه کثیره به متوسطه، حکم تبدیل استحاضه کثیره به قلیله را دارد.

فصل یازدهم: وضو و غسل استحاضه

نیت غسل استحاضه‏

۲۰۱: آیا هنگام غسل استحاضه علاوه بر نیت، باید نوع استحاضه (متوسطه و کثیره) را نیز در نیت مشخص کرد؟

همه مراجع: خیر! تنها نیت استحاضه کافى است.[۳۵۴]

غسل استحاضه

۲۰۲: آیا غسل استحاضه نیاز به وضو دارد؟

آیات عظام امام، بهجت، خامنه‏ اى، صافى و فاضل: آرى! باید افزون بر غسل، براى نماز وضو نیز بگیرد.[۳۵۵]

آیات عظام تبریزى، سیستانى، نورى و وحید: در غسل استحاضه متوسطه باید وضو هم بگیرد؛ ولى در غسل استحاضه کثیره نیاز به وضو نیست؛ اگرچه احتیاط مستحب آن است که براى نماز وضو هم بگیرد.[۳۵۶]

آیت الله مکارم: خیر! ولى احتیاط مستحب آن است که افزون بر غسل، براى نماز، وضو هم بگیرد.[۳۵۷]

استمرار خون در بین غسل

۲۰۳: اگر هنگام غسل خون قطع نشود، آیا غسل باطل است؟

همه مراجع: خیر! غسل باطل نمى ‏شود. آرى اگر در وسط غسل خون استحاضه متوسطه به کثیره تبدیل شود، باید غسل را از سر گیرد.[۳۵۸]

مشقت غسل استحاضه

۲۰۴: اگر تکرار غسل براى مستحاضه ـ به خصوص در استحاضه کثیره ـ باعث مشقت زیاد شود، تکلیف چیست؟

همه مراجع: اگر انجام دادن غسل براى او حرج و مشقت داشته باشد، مى ‏تواند (به اندازه از بین رفتن حرج) تیمم کند.[۳۵۹]

وضوى مستحاضه‏

۲۰۵: آیا در استحاضه متوسطه یا کثیره، وضو مقدم است یا غسل؟

همه مراجع (به جز سیستانى و صافى): هر کدام را اول به جا آورد صحیح است؛ ولى بهتر است اول وضو بگیرد.[۳۶۰]

آیت الله سیستانى: در استحاضه متوسطه، باید غسل پیش از وضو باشد و در استحاضه کثیره اگر بخواهد وضو بگیرد باید قبل از غسل وضو بگیرد.[۳۶۱]

آیت الله صافى: در استحاضه متوسطه هر کدام را اول به جا آورد صحیح است؛ ولى بهتر است اول وضو بگیرد؛ ولى در استحاصه کثیره احتیاط آن است که پیش از غسل وضو بگیرد.[۳۶۲]

تبصره: آیات عظام تبریزى، سیستانى، مکارم، نورى و وحید، در استحاضه کثیره گفته ‏اند: با آن غسل مى‏ توان نماز خواند و نیاز به وضو نیست.

۲۰۶: در استحاضه قلیله اگر نماز ظهر و عصر و نیز مغرب و عشا با هم خوانده شود، آیا براى نماز عصر یا عشا باید وضو گرفته شود؟

همه مراجع: آرى! براى هر نماز باید وضو گرفته شود.[۳۶۳]

۲۰۷: اگر مستحاضه قلیله نماز عصر خود را بخواند و تا نماز مغرب خون نبیند، آیا مى ‏تواند با همان وضوى نماز عصر، نماز مغربش را بخواند؟

همه مراجع: خیر! باید براى نماز مغرب وضو بگیرد؛ ولى براى نماز عشا گرفتن وضو لازم نیست.[۳۶۴]

فصل دوازدهم: نماز و روزه مستحاضه

وارسى کردن

۲۰۸: آیا در استحاضه وارسى کردن لازم است؟ اگر بدون وارسى نماز بخواند؛ آیا نمازش باطل است؟

همه مراجع: آرى! باید زن مستحاضه (در صورت امکان) هنگام نماز خود را وارسى کند که استحاضه ‏اش از چه قسم است تا کارهایى را که براى آن قسم دستور داده شده، انجام دهد. اگر بدون وارسى نماز بخواند، نمازش باطل است مگر آنکه قصد قربت داشته و به وظیفه واقعى خود عمل کرده باشد.[۳۶۵]

تبصره: آیات عظام امام، خامنه ‏اى، تبریزى، سیستانى، مکارم و نورى، در مسئله احتیاط واجب کرده‏ اند.

۲۰۹: آیا زن مستحاضه حتماً باید هنگام نماز خود را وارسى کند یا اینکه پیش از وقت نماز هم جایز است؟

همه مراجع: وارسى پیش از وقت نماز جایز نیست؛ مگر اینکه بداند نوع استحاضه تغییر نمى ‏کند.[۳۶۶]

مستحاضه و نماز قضا

۲۱۰: آیا زن مستحاضه مى ‏تواند نماز قضا بخواند؟ آیا براى انجام آن باید کارهایى را که براى نماز ادا لازم شده، انجام دهد؟

آیات عظام امام، خامنه ‏اى، سیستانى، فاضل و نورى: آرى! مى‏ تواند نماز قضا بخواند و باید براى هر نماز، کارهایى را که براى نماز ادا واجب است، به جا آورد.[۳۶۷]

آیات عظام تبریزى و وحید: خیر! باید نماز قضا را به تأخیر اندازد تا پاک شود؛ مگر آنکه وقت آن تنگ شود. در این صورت باید براى هر نماز کارهایى را که براى نماز ادا واجب است، به جا آورد.[۳۶۸]

آیت الله صافى: بنابر احتیاط واجب باید نماز قضا را به تأخیر اندازد تا پاک شود؛ مگر آنکه وقت آن تنگ شود. در این صورت باید براى هر نماز کارهایى را که براى نماز ادا واجب است، به جا آورد.[۳۶۹]

آیت الله مکارم: آرى! مى ‏تواند نماز قضا بخواند؛ ولى بنابر احتیاط واجب براى هر نماز باید یک وضو بگیرد.[۳۷۰]

تبصره: کسانى که معتقدند زن مستحاضه مى‏ تواند نماز قضا بخواند، گفته ‏اند: بهتر است نماز قضا را پس از پاک شدن از خون به جا آورد.[۳۷۱]

مستحاضه و نماز آیات

۲۱۱: اگر بر زن مستحاضه نماز آیات واجب شود، آیا مى ‏تواند به همان کارهایى که براى نماز یومیه انجام داده، اکتفا کند؟

همه مراجع (به جز تبریزى، مکارم و وحید): خیر! باید براى نماز آیات هم تمام کارهایى را که براى نماز یومیه به جا آورده، انجام دهد.[۳۷۲]

آیت الله تبریزى: باید براى نماز آیات وضو بگیرد و در استحاضه کثیره باید غسل کند و وضو لازم نیست.[۳۷۳]

آیت الله مکارم: آری! مى ‏تواند به همان کارهایى که براى نماز یومیه انجام داده، اکتفا کند و نیاز به غسل دیگرى نیست. تنها باید وضو بگیرد.[۳۷۴]

آیت الله وحید: خیر! باید براى نماز آیات هم تمام کارهایى را که براى نماز یومیه به جا آورد، انجام دهد و بنابر احتیاط در استحاضه کثیره وضو هم بگیرد.[۳۷۵]

نماز بدون غسل

۲۱۲: اگر زن مستحاضه (استحاضه کثیره یا متوسطهبراى نماز غسل نکند و تنها وضو بگیرد؛ آیا نمازش باطل است؟

همه مراجع: آرى! نمازش باطل است.[۳۷۶]

تبصره: آیت الله ‏مکارم قائل به استحاضه متوسطه نیستند.

وظایف مشترک مستحاضه

۲۱۳: اگر زن مستحاضه اول وقت وضو بگیرد یا غسل کند؛ ولى با تأخیر نماز بخواند، آیا باید دوباره وضو بگیرد یا غسل کند؟

همه مراجع (به جز سیستانى): آرى! باید دوباره وضو بگیرد یا غسل کند و نماز بخواند؛ مگر آنکه خون داخل فضاى فرج نیاید.[۳۷۷]

آیت الله سیستانى: اگر وظیفه ‏اش این بوده که بین وضو یا غسل و نماز فاصله نیندازد، باید دوباره وضو بگیرد یا غسل کند و نماز بخواند؛ مگر آنکه خون داخل فضاى فرج نیاید.[۳۷۸]

قطع خون استحاضه

۲۱۴: اگر زن مستحاضه بعد از نماز ظهر یا مغرب، خونش قطع شود، آیا باید براى نماز بعد (نماز عصر یا عشادوباره کارهاى استحاضه را انجام دهد؟

همه مراجع: آرى! باید براى نماز بعد کارهاى استحاضه را انجام دهد؛ ولى براى نمازهاى بعدى لازم نیست.[۳۷۹]

روزه مستحاضه‏

۲۱۵: آیا روزه ماه رمضان، بر زن مستحاضه واجب است؟

همه مراجع: آرى! باید روزه بگیرد و مانند زن حائض نیست.[۳۸۰]

تبصره: باید براى روزه گرفتن کارهاى استحاضه را بجا آورد.

روزه بدون غسل

۲۱۶: اگر در ماه رمضان خانمى که استحاضه‏ اش متوسطه است، غسل را به جا نیاورد، حکم روزه ‏اش چیست؟

آیات عظام امام، خامنه‏ اى، فاضل، نورى و وحید: روزه ‏اش باطل است و باید بعد از ماه رمضان قضا کند.[۳۸۱]

آیات عظام بهجت و صافى: بنابر احتیاط واجب روزه‏ اش باطل است و باید بعد از ماه رمضان قضا کند.[۳۸۲]

آیات عظام تبریزى و سیستانى: روزه ‏اش صحیح است.[۳۸۳]

آیت الله مکارم: استحاضه متوسطه حکم استحاضه قلیله را دارد و استحاضه قلیله غسل ندارد. بنابراین روزه ‏اش صحیح است.[۳۸۴]

۲۱۷: اگر مستحاضه کثیره در ماه رمضان غسل‏ هاى خود را به جا نیاورد، حکم روزه‏ اش چیست؟

آیات عظام امام، بهجت، فاضل، نورى و وحید: اگر در روز غسل ‏هایى را که براى‏ نمازهاى روزش واجب است به جا نیاورد، روزه‏ اش باطل مى ‏شود و بنابر احتیاط واجب باید غسل نماز مغرب و عشاى شبى که مى ‏خواهد فرداى آن را روزه بگیرد، به جا آورد.[۳۸۵]

آیات عظام تبریزى و مکارم: اگر در روز غسل‏ هایى را که براى نمازهاى روزش واجب است، به جا نیاورد، بنابر احتیاط واجب روزه‏اش باطل مى ‏شود و نیز باید غسل نماز مغرب و عشاى شبى که مى‏ خواهد فرداى آن را روزه بگیرد، به جا آورد.[۳۸۶]

آیت الله سیستانى: اگر در روز غسل ‏هایى را که براى نمازهاى روزش واجب است به جا نیاورد، بنابر فتواى مشهور فقها روزه ‏اش باطل مى‏ شود. و نیز باید غسل نماز مغرب و عشاى شبى که مى‏ خواهد فرداى آن را روزه بگیرد، به جا آورد.[۳۸۷]

آیت الله صافى: اگر در روز غسل‏ هایى را که براى نمازهاى روزش واجب است، به جا نیاورد، روزه ‏اش باطل مى ‏شود و بنابر احتیاط واجب باید غسل نماز مغرب و عشاى شب قبل و شب بعد فرداى آن را که مى ‏خواهد روزه بگیرد، به جا آورد.[۳۸۸]

فصل سیزدهم: احکام نفاس و باردارى

نفاس

۲۱۸: خون نفاس چیست؟

«نفاس» از ماده «نفس» گرفته شده است. «نفس» چندین معنا دارد که یکى از این معانى، خون است.[۳۸۹]

نفاس در اصطلاح به خونى گفته مى ‏شود که پس از زایمان، از زن خارج مى ‏شود. زن را در این هنگام «نفساء» مى ‏گویند. آغاز خون نفاس از زمانى است که اولین جزء بچه از شکم بیرون مى‏ آید. بنابر این خونى که پیش از آن دیده مى ‏شود، خون نفاس محسوب نمى‏ شود. حداقل آن یک لحظه و حداکثر ده روز است.

زن پس از پاک شدن، باید غسل نفاس به جا آورد.[۳۹۰] در بین برخى از عوام مشهور است که مى‏ گویند: زنى که تازه زایمان کرده، باید روز چهلم غسل (چله) انجام دهد؛ این سخن هیچ ارزش و اعتبارى ندارد.

محرمات نفساء

۲۱۹: چه کارهایى بر زن نفساء حرام است؟

همه مراجع: هر چیزى که بر زن حائض حرام است، بر زن نفساء هم حرام است.[۳۹۱]

تبصره: آیات عظام تبریزى، سیستانى و وحید، بعضى از کارهایى را که بر زن حائض حرام است، بنابر احتیاط واجب حرام مى ‏دانند (مانند تلاوت آیات سجده‏ دار، توقف در مساجد و رفتن به مسجدالحرام و مسجد پیامبر صلّى الله علیه و آله و سلّم و گذاشتن چیزى در این مکان‏ ها).

مکروهات نفساء

۲۲۰: چه کارهایى بر زن نفساء مکروه است؟

همه مراجع: هر چیزى که بر زن حائض مکروه است، بر زن نفساء هم مکروه است.[۳۹۲]

حداقل نفاس

۲۲۱: حداقل و حداکثر خون نفاس چقدر است؟

همه مراجع: حداقل آن یک لحظه و حداکثر ده روز است.[۳۹۳]

۲۲۲: اگر زن بعد از زایمان یک یا دو روز خون ببیند و پاک شود، آیا باید تا ده روز صبر کند و نمازش را ترک کند؟

همه مراجع (به جز سیستانى، صافى و مکارم): خیر! باید بعد از پاک شدن، غسل کند و نمازهاى خود را بخواند و اگر [قبل از گذشتن ده روز از ولادت‏] دوباره خون ببیند، چنانچه روزهایى که خون دیده با روزهایى که در وسط پاک بوده، با هم ده روز یا کمتر باشد تمام آن نفاس است.[۳۹۴]

آیات عظام سیستانى و صافى: خیر! باید بعد از پاک شدن، غسل کند و نمازهاى خود را بخواند و اگر [قبل از گذشتن ده روز از ولادت‏] دوباره خون ببیند، چنانچه روزهایى که خون دیده روى هم رفته ده روز یا کمتر از ده روز است، تمام آن نفاس است و بنا بر احتیاط واجب روزهایى که در وسط پاک بوده، احتیاط کند؛ یعنى آنچه را بر نفساء حرام است ترک کند و عبادت ‏هاى خود را بجا آورد.[۳۹۵]

آیت الله مکارم: و اگر [قبل از گذشتن ده روز از ولادت‏] دوباره خون ببیند چنانچه روزهایى که خون دیده روى هم رفته ده روز یا کمتر از ده روز است تمام آن نفاس مى ‏باشد و روزهایى که در وسط پاک بوده عباداتش صحیح است.[۳۹۶]

استمرار در نفاس

۲۲۳: آیا خون نفاس نیز مانند خون حیض، باید استمرار داشته باشد؟

همه مراجع: خیر! هر مقدار تا ده روز خون ببیند، نفاس محسوب مى‏ شود. به عنوان مثال ممکن است تنها دو روز اول خون ببیند و ممکن است تنها روز پنجم خون ببیند و… .[۳۹۷]

خون پیش از زایمان

۲۲۴: اگر زن باردار نزدیک زایمان چند روز خون ببیند، تکلیفش چیست؟ آیا خون نفاس محسوب مى ‏شود؟

همه مراجع: اگر پیش از زایمان باشد، خون نفاس نیست بلکه باید براساس شرایط و صفات، خون حیض یا استحاضه قرار دهد.[۳۹۸]

نفاس زن دوقلوزا

۲۲۵: خانم‏ هایى که دو قلو مى ‏زایند، حکم خون نفاسشان چیست؟ به عنوان مثال یک هفته بعد از تولد بچه اول، بچه دوم بدنیا مى ‏آید؟

همه مراجع (به جز مکارم): باید براى هر کدام نفاس جداگانه‏ اى در نظر بگیرد.

به عنوان مثال اگر بین تولد آنها ده روز فاصله شود و خون تا بیست روز ادامه داشته باشد، نفاس این زن بیست روز است (ده روز براى تولد بچه اول و ده روز براى بچه دوم).[۳۹۹]

آیت الله مکارم: قرار دادن نفاس جداگانه براى هر یک صحیح نمى ‏باشد؛ بلکه خون ده روز اول، خون نفاس محسوب مى ‏شود و در بیشتر از آن، بنا بر احتیاط واجب باید احتیاط کند؛ یعنى، آنچه را که بر حائض حرام است، ترک کند و کارهاى مستحاضه را به جا آورد. و اگر (به عنوان مثال) بین تولد آنها ده روز فاصله شود و خون تا هفده روز ادامه داشته باشد، نفاس این زن هفده روز است.[۴۰۰]

پاکى زمان زایمان

۲۲۶: اگر زن بعد از زایمان خون نبیند، تکلیف چیست؟

همه مراجع: اگر تا روز دهم خون نبیند، این زن خون نفاس ندارد و باید در این ایام، عبادت‏ هاى خود را به جا آورد.[۴۰۱]

خون زمان سقط

۲۲۷: خانمى که بچه‏ اش را کورتاژ کرده خونى که مشاهده مى ‏کند، چه خونى است؟ آیا خون نفاس است؟

آیات عظام امام، خامنه ‏اى، صافى، فاضل و نورى: اگر خون بسته ‏اى بعد از سقط از رحم خارج شود و بداند که اگر در رحم مى‏ ماند، انسان مى ‏شد خونى که تا ده روز مى‏ بیند خون نفاس محسوب مى ‏شود و باید به احکام آن عمل کند.[۴۰۲]

آیت الله بهجت: اگر خون بسته ‏اى بعد از سقط از رحم خارج شود و بداند که اگر در رحم مى ‏ماند، انسان مى ‏شد خونى که تا ده روز مى ‏بیند بنا بر احتیاط واجب خون نفاس محسوب مى‏ شود و باید به احکام آن عمل کند. [۴۰۳]

آیات عظام تبریزى و وحید: خونى که بعد از سقط از رحم خارج مى ‏شود، اگر زاییدن صدق کند تا ده روز، خون نفاس محسوب مى‏ شود و باید به احکام آن عمل کند.[۴۰۴]

آیت الله سیستانى: اگر خونى که بعد از سقط از رحم خارج مى‏شود، از حالت علقه (خون بسته) و مُضغه (قطعه گوشت) بگذرد، چنانچه تا ده روز ببیند، خون نفسا محسوب مى‏ شود و باید به احکام آن عمل کند.[۴۰۵]

آیت الله مکارم: در خون نفاس احتیاط واجب این است که خلقت بچه تمام باشد، بنابراین اگر خون بسته ‏اى بعد از سقط از رحم خارج شود و بداند که اگر در رحم مى‏ ماند انسان مى‏ شد، باید میان اعمال زنى که از خون پاک است و کارهایى که حائض ترک مى‏ کند، جمع کند.[۴۰۶]

تبصره: براى حکم به نفاس بودن این خون، لازم است سقط به گونه ‏اى باشد که اگر در رحم مى ‏ماند، انسان مى ‏شد؛ مانند اینکه به حد مضغه یا علقه رسیده بود.

اما اگر در حد نطفه بوده و زن شک داشته است که اگر رحم مى ‏ماند انسان مى ‏شد، حکم به نفاس نمى‏ شود.

طهر در نفاس

۲۲۸: اگر زن بعد از زایمان سر چهار روز پاک شود و غسل کند، سپس دوباره خون ببیند، تکلیفش چیست؟

آیات عظام امام، بهجت، تبریزى، خامنه‏ اى، فاضل و نورى: اگر همه خون‏ هایى که دیده‏ با روزهایى که در وسط پاک شده، روى هم ده روز یا کمتر از آن باشد، همه آنها نفاس محسوب مى‏ شود؛ حتى روزهایى که در وسط پاک شده است. بنابر این اگر در روزهایى که پاک شده، روزه گرفته است، باید آنها را قضا کند؛ ولى نماز قضا ندارد.[۴۰۷]

آیات عظام سیستانى و صافى: اگر همه خون‏ هایى که دیده با روزهایى که در وسط پاک شده، روى هم ده روز یا کمتر از آن باشد، بنابر احتیاط واجب روزهایى که خون دیده نفاس قرار دهد و در روزهایى که پاک شده، آنچه را که بر نفساء حرام است ترک کند و عبادت ‏هاى خود را به جا آورد. بنابراین اگر در روزهایى که پاک شده، روزه گرفته است، باید آنها را قضا کند؛ ولى نماز قضا ندارد.[۴۰۸]

آیت الله مکارم: اگر همه خون‏ هایى که دیده روى هم ده روز یا کمتر از آن باشد، همه آنها نفاس محسوب مى‏ شود و روزهایى که در وسط پاک شده، نفاس محسوب نمى ‏شود. بنابر این اگر در روزهایى که پاک شده روزه گرفته، صحیح است و لازم نیست قضا کند.[۴۰۹]

آیت الله وحید: اگر همه خون ‏هایى که دیده، با روزهایى که در وسط پاک شده، روى هم ده روز یا کمتر از آن باشد، همه آنها نفاس محسوب مى‏ شود و روزهایى که در وسط پاک شده است ـ اگر در ایام عادت باشد ـ آن هم نفاس شمرده مى ‏شود.

در غیر این صورت باید احتیاط کند؛ یعنى، آنچه را که بر نفساء حرام است، ترک کند و عبادت‏ هاى خود را هم به جا آورد. بنابر این اگر در روزهایى که پاک شده، روزه گرفته است، باید آنها را قضا کند؛ ولى نماز قضا ندارد.[۴۱۰]

خونریزى متوالى در زایمان

۲۲۹: خانمى که عادت ماهانه (عددیه) دارد؛ اکنون به علت زایمان تا یک ماه یا بیشتر خون مى‏ بیند، تکلیف عباداتش چه مى ‏شود؟

آیات عظام امام، بهجت، خامنه‏ اى، سیستانى، فاضل و نورى: باید به اندازه روزهاى عادتش نفاس قرار دهد و بعد از آن تا ده روز، به احکام استحاضه عمل کند (هر چند این ده روز در ایام عادتش باشد) بعد از گذشتن ده روز اگر خونى که مى ‏بیند در ایام عادتش باشد، خون حیض است و در غیر این صورت استحاضه است (هر چند نشانه‏ هاى حیض را نیز داشته باشد).[۴۱۱]

آیات عظام تبریزى و وحید: باید به اندازه روزهاى عادتش نفاس قرار دهد و بعد از آن تا ده روز به احکام استحاضه عمل کند (هر چند این ده روز در ایام عادتش باشد) و بعد از گذشتن ده روز اگر خونى که مى‏ بیند در ایام عادتش باشد، یا نشانه ‏هاى حیض را داشته باشد، خون حیض است و در غیر این ‏صورت استحاضه است.[۴۱۲]

آیت الله صافى: باید به اندازه روزهاى عادتش نفاس قرار دهد و بعد از آن تا ده روز به احکام استحاضه عمل کند (هر چند این ده روز در ایام عادتش باشد) و بعد از گذشتن ده روز اگر خونى که مى ‏بیند در ایام عادتش باشد یا نشانه‏ هاى حیض را داشته باشد، خون حیض است. در غیر این صورت تا هنگامى که ممکن است آن خون حیض باشد، بنابر احتیاط باید آنچه را که بر حائض حرام است، ترک کند و کارهاى مستحاضه را انجام دهد.[۴۱۳]

آیت الله مکارم: اگر عادت او در حیض کمتر از ده روز است، اگر بیشتر از روزهاى عادتش خون نفاس ببیند باید به اندازه روزهاى عادت خود نفاس قرار دهد و بعد از آن، تا روز دهم بنا بر احتیاط واجب ترک عبادت کند، اگر خون از ده روز گذشت، فقط به اندازه روزهاى عادتش نفاس است و بقیه استحاضه و عباداتى را که در این چند روز ترک کرده، باید قضا کند.[۴۱۴]

تبصره۱: به عنوان مثال زنى که عادت ماهانه ‏اش از بیستم هر ماه تا بیست و ششم است، اگر روز هشتم ماه زایید و تا یک ماه یا بیشتر، به طور متوالى خون دید تا روز چهاردهم نفاس است و بعد از آن تا روز بیست و چهارم استحاضه و بعد از آن طبق فتواى مرجع تقلیدش عمل کند.

تبصره۲: آیت الله سیستانى در مسئله یاد شده فروعاتى دارند براى آگاهى از آن به آدرس پاورقى مراجعه شود.

زایمان و عادت ماهانه

۲۳۰: اگر زن زائو بیش از روزهاى عادتش و کمتر از ده روز خون ببنید، تکلیفش چیست؟

همه مراجع: اگر خون کمتر از ده روز قطع شود، تمام آن نفاس محسوب مى‏ شود.[۴۱۵]

۲۳۱: خانمى است که عادت ماهانه ثابتى ندارد بعد از زایمان به طور پى در پى تا یک ماه یا بیشتر خون مى‏ بیند، تکلیفش چیست؟

همه مراجع: ده روز اول خون نفاس و ده روز دوم استحاضه است و خونى که بعد از آن مى ‏بیند، اگر نشانه ‏هاى خون حیض را دارد، حیض است وگرنه استحاضه محسوب مى ‏شود.[۴۱۶]

تبصره: اگر این خانم بعد از ده روز نخست، خونى که مى ‏بیند یکسان باشد و تا یک ماه یا بیشتر به این حالت ادامه دارد، حکم تفاوت پیدا مى ‏کند. در این صورت باید در هر ماه مانند عادت خویشان خود عمل‏ کند یا باید عدد خاصى را اختیار کند. فتواى مراجع تقلید در این زمینه مختلف است که در جاى خود بیان شده است.

کیسه جنین

۲۳۲: آیا آبى که در اثر پاره شدن کیسه جنین قبل از زایمان خارج مى‏ شود، نجس است؟

همه مراجع: خیر! پاک است [مگر آنکه همراه آن خون بیرون بیاید].[۴۱۷]

غسل روز هیجدهم

۲۳۳: این جانب بعد از زایمان و گذشت ایام نفاس، غسل نفاس به جا آوردم و بعد از آن تا یک ماه خون استحاضه دیدم، آیا لازم بوده که من روز هیجدهم غسل مى ‏کردم؟

همه مراجع: خیر! روز هیجدهم غسل ندارد؛ ولى این سخن صحت دارد که‏ اگر زن بیش از ده روز خون دید، براى کسى که عادت دارد بهتر است از روز بعد از عادت و براى کسى که عادت ندارد بعد از روز دهم تا روز هیجدهم زایمان، به احکام استحاضه عمل کند و کارهایى را که بر حائض حرام است، ترک نماید.[۴۱۸]

غسل چله

۲۳۴: آیا زنى که تازه زایمان کرده، باید روز چهلم، غسل (چله) انجام دهد؟

همه مراجع: خیر! این سخن هیچ اعتبارى ندارد.[۴۱۹]

تبصره: شستن بچه در صورتى که براى او ضرر نداشته باشد، مستحب است؛ ولى غسل ندارد.

تداخل عادت و نفاس

۲۳۵: اگر زن در ایام عادت زایمان کند، خونى که از او بیرون مى ‏آید حکم نفاس را دارد یا حیض؟

همه مراجع: حکم نفاس را دارد.[۴۲۰]

۲۳۶: زنى که عادت ماهانه دارد، اگر خون نفاس او از ده روز بگذرد، تکلیفش چیست؟

همه مراجع: باید به اندازه روزهاى عادتش نفاس و بقیه [حداقل تا ده روز پس از آن‏] را استحاضه قرار دهد.[۴۲۱]

خون سزارین

۲۳۷: خانم ‏هایى که زایمانشان به صورت عمل سزارین است، خونى که از مجراى طبیعى خارج مى‏ شود خون نفاس است؟

همه مراجع (به جز تبریزى): آرى! [اگر خون زخم و جراحت نباشد] خون نفاس است و باید به احکام نفاس عمل کنند.[۴۲۲]

آیت الله تبریزى: خیر! خون نفاس نیست و اگر صفات حیض را داشته یا در ایام عادت بوده، باید به احکام حیض عمل کنند.[۴۲۳]

خون بیش از ده روز

۲۳۸: اگر زن بعد از زایمان تا بیش از ده روز خون ببیند، تکلیفش چیست؟

همه مراجع (به جز تبریزى): اگر از زنانى است که عادت ماهانه دارد، باید به اندازه عادتش نفاس و بقیه را استحاضه قرار دهد. اگر عادت ماهانه ندارد، تا ده روز نفاس و بقیه استحاضه محسوب مى‏ شود.[۴۲۴]

آیت الله تبریزى: اگر از زنانى است که عادت ماهانه دارد، باید به اندازه عادتش نفاس و بقیه را استحاضه قرار دهد. اگر عادت ماهانه ندارد، به اندازه عادت خویشان خود نفاس قرار دهد و بقیه را تا ده روز احتیاط کند.[۴۲۵]

تماس بدن با جنین

۲۳۹: آیا براى دست زدن به جنین سقط شده، غسل واجب مى‏ شود؟

همه مراجع: اگر چهار ماه او تمام شده (و روح در بدنش دمیده شده) است، غسل مس میت واجب مى ‏شود.[۴۲۶]

غسل جنین سقط شده

۲۴۰: مادرانى که بچه ‏شان مرده به دنیا مى ‏آید، آیا باید غسل مس میت به جا آورند؟

همه مراجع (به جز سیستانى): اگر چهار ماه او تمام شده [و بدنش سرد شده باشد] و با بدن مادر تماس پیدا کرده است، بر مادر غسل مس میت واجب مى‏ شود.[۴۲۷]

آیت الله سیستانى: اگر چهار ماه او تمام شده و با بدن مادر تماس پیدا کرده است، بر مادر غسل مس میت واجب مى‏ شود بلکه اگر ظاهر بدن او را هم مس نکند، بنا بر احتیاط واجب باید غسل مس میت کند.[۴۲۸]

پیشگیرى با دارو

۲۴۱: آیا زن مى ‏تواند با استفاده از دارو یا آمپول، از باردار شدن جلوگیرى کند؟ اگر شوهر اجازه ندهد، چه حکمى دارد؟

آیات عظام امام، بهجت، خامنه‏ اى، نورى و مکارم: اگر زیان مهمى نداشته باشد و شوهر راضى باشد، اشکال ندارد.[۴۲۹]

آیات عظام تبریزى، وحید، فاضل و سیستانى: اگر زیان مهمى نداشته باشد، اشکال ندارد؛ هر چند شوهر راضى نباشد.[۴۳۰]

آیت الله صافى: اگر زیان مهمى نداشته باشد و بنا بر احتیاط واجب شوهر راضى باشد، اشکال ندارد.[۴۳۱]

پیشگیرى با عمل جراحى

۲۴۲: آیا به جهت کنترل جمعیت، زن و مرد مى ‏توانند با استفاده از عمل جراحى کارى کنند که دیگر نتوانند فرزندى بیاورند؟

همه مراجع (به جز تبریزى، خامنه ‏اى و سیستانى): خیر! این کار جایز نیست.[۴۳۲]

آیت الله تبریزى: اگر این کار باعث زیان جدى (مانند قطع عضو) شود و یا نگاه و لمس حرام را به دنبال داشته باشد، حرام است و در غیر این صورت، بنا بر احتیاط واجب جایز نیست.[۴۳۳]

آیت الله سیستانى: اگر این کار باعث زیان جدى (مانند قطع) عضو نشود و نگاه و لمس حرام را به دنبال نداشته باشد، اشکال ندارد.[۴۳۴]

آیت الله خامنه ‏اى: اگر این کار به انگیزه [و] غرض عقلایى انجام گیرد و باعث زیان جدى (مانند قطع عضو) نشود و نگاه و لمس حرام را نیز به دنبال نداشته باشد، اشکال ندارد.[۴۳۵]

عقیم دائمى و موقت

۲۴۳: جایى که باردارى ضرر و خطر جانى زن را به همراه داشته باشد، آیا جایز است با استفاده از دستگاه او را عقیم کرد؟

همه مراجع (به جز خامنه‏ اى و سیستانى): اگر راهى، جز نازایى دائمى نباشد، اشکال ندارد.[۴۳۶]

آیات عظام خامنه ‏اى و سیستانى: در فرض یاد شده، اشکال ندارد.[۴۳۷]

۲۴۴: آیا جایز است به جهت کنترل جمعیت، با استفاده از دستگاه به طور موقت از باردارى جلوگیرى کرد؟

همه مراجع: اگر زیان مهمى نرساند و باعث نگاه و لمس حرام نشود، اشکال ندارد.[۴۳۸]

۲۴۵: در مواردى که حاصل حاملگى، به وجود آمدن جنین داراى نقص یا بیمارى ژنتیکى است، آیا مى ‏توان زن یا مرد را عقیم کرد؟

آیات عظام امام، بهجت، صافى، فاضل، نورى، وحید: خیر! عقیم کردن جایز نیست.[۴۳۹]

آیت الله تبریزى: اگر این کار باعث زیان جدى (مانند قطع عضو) شود و یا نگاه و لمس حرام را به دنبال داشته باشد، حرام است و در غیر این صورت، بنا بر احتیاط واجب جایز نیست.[۴۴۰]

آیات عظام سیستانى و مکارم: در فرض یاد شده، عقیم کردن اشکال ندارد.[۴۴۱]

آیت الله خامنه‏ اى: اگر این کار به انگیزه [و] غرض عقلایى انجام گیرد و زیان جدى (مانند قطع عضو) نیز در بر نداشته باشد و باعث نگاه یا لمس حرام نشود، اشکال ندارد.[۴۴۲]

سقط جنین

۲۴۶: آیا سقط جنین در ماه هاى اول حاملگى، اشکال شرعى دارد؟

همه مراجع: آرى! سقط جنین پس از انعقاد نطفه در هر ماهى که باشد، جایز نیست.[۴۴۳]

۲۴۷: اگر سقط جنین با رضایت کامل پدر و مادر توسط پزشک انجام گیرد، دیه آن به عهده کیست؟

همه مراجع: دیه سقط جنین بر عهده قاتل مباشر است و چون این عمل به وسیله پزشک انجام شده، بر پدر و مادر تکلیفى نیست؛ بلکه او ضامن است و این دیه به پدر و مادر پرداخت مى ‏شود. البته مى‏ توانند از حق خود بگذرند و از او چیزى دریافت نکنند. در هر حال باید از کار خود توبه کنند.[۴۴۴]

جنین نامشروع

۲۴۸: سقط جنین نامشروع، چه حکمى دارد؟

همه مراجع: جایز نیست.[۴۴۵]

جنین ناقص

۲۴۹: سقط کردن جنینى که ناقص الخلقه به دنیا مى آید، چه حکمى دارد؟

همه مراجع (به جز فاضل و مکارم): ناقص بودن بچه مجوز شرعى براى سقط جنین محسوب نمى ‏شود.[۴۴۶]

آیت الله مکارم: اگر در مراحل ابتدایى جنین باشد و به صورت انسان کامل در نیامده (هنوز روح در آن دمیده نشده باشد) و تولد ناقص آن باعث مشقت و حرج شدید براى پدر و مادرش گردد اشکال ندارد و بنابر احتیاط دیه را هم باید بدهند.[۴۴۷]

آیت الله فاضل: سقط آن جایز نیست مگر در موارد ضرورت.[۴۴۸]

جنین مرده

۲۵۰: اگر با آزمایش‏ هاى تخصصى یقین پیدا شود؛ که جنین بعد از تولد و یا در ماه ‏هاى آخر از دنیا مى‏ رود؛ آیا سقط آن جایز است؟

همه مراجع: خیر! جایز نیست.[۴۴۹]

حمل مادر در خطر

۲۵۱: سقط جنین براى مادرى که در معرض مرگ است و شاید با این کار بهبود یابد، چه حکمى دارد؟

آیات عظام بهجت، سیستانى، خامنه‏ اى، فاضل، مکارم و نورى: اگر طبق تشخیص دکتر متخصص و مورد اطمینان، بقاى حمل براى مادرش خطر جانى داشته باشد چنانچه روح در او دمیده نشده سقط آن اشکال ندارد.[۴۵۰]

آیات عظام تبریزى و نورى: اگر مادر از هر راهى (هر چند از گفته پزشک) اطمینان یا خوف داشته باشد که این بچه موجب مرگ او مى ‏شود چنانچه روح در او دمیده نشده می تواند با خوردن دارو و مانند سقط نماید ولى بر غیر مادر سقط جایز نیست.[۴۵۱]

دیه سقط جنین

۲۵۲: دیه سقط جنین چه مقدار است؟

همه مراجع: دیه براى نطفه، ۲۰ مثقال شرعى طلاى سکه دار؛ براى علقه (خون بسته شده) ۴۰ مثقال و براى مضغه (پاره گوشت) ۶۰ مثقال است.

اگر استخوان داشته و بدون گوشت باشد، ۸۰ مثقال و اگر گوشت آن را پوشانده و خلقت کامل شده باشد، ۱۰۰ مثقال است. اگر روح در آن دمیده شده؛ چنانچه پسر باشد، ۱۰۰۰ مثقال اگر دختر باشد، ۵۰۰ مثقال شرعى طلاى سکه‏ دار دیه دارد.

گفتنى است روح در حدود چهار ماهگى، در جنین دمیده مى ‏شود.[۴۵۲]

۲۵۳: دیه جنینى که به وسیله پزشک سقط مى شود، بر عهده کیست؟ وظیفه پدر و مادرى که اقدام به چنین کارى کرده‏ اند، چیست؟

همه مراجع: دیه سقط جنین بر عهده قاتل مباشر است و چون این عمل به وسیله پزشک انجام شده، بر پدر و مادر تکلیفى نیست؛ بلکه او ضامن است و این دیه به پدر و مادر پرداخت مى ‏شود. البته مى ‏توانند از حق خود بگذرند و از او چیزى دریافت نکنند. در هر حال باید از کار خود توبه کنند.[۴۵۳]

فصل چهاردهم: دانستنى ‏ها

مبتدئه

«مبتدئه» به زنى گفته مى ‏شود که براى نخستین بار خون حیض مى‏ بیند؛ خواه دختر باشد یا زن.

مضطربه

«مضطربه» زنى است که چند ماه خون دیده و از نظر وقت یا عدد، عادت معینى پیدا نکرده است و یا اگر عادتى هم داشته، عادتش از بین رفته و عادت دیگرى پیدا نکرده است.

ناسیه

«ناسیه» از ماده «نسیان» به معناى زن فراموشکار است و در اصطلاح به زنى گفته مى ‏شود که عادت خود را فراموش کرده است. اگر بیشتر از ده روز خون ببیند، باید روزهایى که نشانه حیض را دارد تا ده روز، حیض قرار دهد و بقیه را استحاضه و اگر نتواند از راه نشانه ‏هاى حیض تشخیص دهد، باید سه یا شش یا هفت روز اول را (بنابر اختلاف دیدگاه مراجع تقلید)، حیض و بقیه را استحاضه قرار دهد.

یائسه

«یائسه» از ماده «یأس» به معناى زن مأیوس و ناامید است و در اصطلاح به زنى گفته مى ‏شود که سنش، به حدى رسیده که دیگر عادت ماهانه نمى ‏بیند و اگر خونى ببیند، خون حیض محسوب نمى ‏شود. زن به طور حتم پس از تمام شدن شصت سال (قمرى)، یائسه و کمتر از پنجاه سال (قمرى) غیر یائسه است.

بین پنجاه تا شصت سال میان مراجع تقلید اختلاف نظر هست. نظر اکثر این است که زن سیده با تمام شدن شصت سال و زن غیر سیده با تمام شدن پنجاه سال قمرى، یائسه مى ‏گردد.

نفاس

«نفاس» از ماده «نفس» گرفته شده است. نفس چندین معنا دارد که یکى از آن معانى «خون» است. «نفاس» در اصطلاح به خونى گفته مى ‏شود که پس از زاییدن از زن خارج مى ‏شود. زن را در این هنگام «نفساء» مى‏ گویند. آغاز خون نفاس از زمانى است که اولین جزء بچه از شکم بیرون مى ‏آید. بنابراین خونى که پیش از آن دیده مى‏ شود، خون نفاس محسوب نمى‏ شود. حداقل آن یک لحظه و حداکثر آن ده روز است. زن پس از پاک شدن، باید غسل نفاس به جا آورد. در بین برخى عوام مشهور است که مى ‏گویند: زنى که تازه زایمان کرده، باید روز چهلم غسل (چله) انجام دهد! این سخن هیچ ارزش و اعتبارى ندارد.

ایام عادت

زنى که یکى از عادت وقتیه و عددیه، عادت وقتیه و عادت عددیه را دارا باشد و در آن حالت به سر ببرد، گفته مى ‏شود در ایام عادت است.

استظهار

«استظهار» در باب حیض این است که؛ زن حائض وقتى از خون حیض پاک شده، ولى احتمال وجود خون در باطن را مى ‏دهد، باید مقدارى پنبه و مانند آن داخل فرج کند و کمى صبر نماید و بیرون آورد. در این صورت به وظیفه‏ اى که برایش مقرر گردیده، عمل کند.[۴۵۴]


[۱]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۲۲۲۵؛ خامنه‏ اى، اجوبه الاستفتاءات، س ۱۸۸۹ و ۱۸۹۰؛ نورى، توضیح ‏المسائل، م ۲۲۴۶ و وحید، توضیح‏ المسائل، م ۲۳۰۴

[۲]. سیستانى، توضیح‏ المسائل مراجع، م ۲۲۵۲

[۳]. العروه الوثقى، ج ۱، فصل فى الحیض.

[۴]. وحید، سیستانى و تبریزى، منهاج‏ الصالحین، الاستحاضه، ۲۳۶ امام، تحریرالوسیله، ج ۱، غسل الحیض، مکارم، توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۳۶ و صافى، هدایه العباد، ج ۱، م ۲۱۵ و بهجت، وسیله النجاه، ج ۱، م ۲۳۷ و دفتر: خامنه‏ اى، فاضل و نورى.

[۵]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۳۸؛ وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۴۴؛ بهجت، استفتاءات، ج ۱، س ۱۰۰۱

[۶]. صافى، هدایه العباد، ج ۱، م ۲۱۷؛ فاضل، تعلیقات على العروه، ح ۱، م ۷۰۱

[۷]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۹۶ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۵۰۲ و دفتر: خامنه‏ اى

[۸]. بقره، آیه ۲۲۲

[۹]. تفسیر نمونه، ج ۲، ص ۱۳۸

[۱۰]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۴۱

[۱۱]. العروه الوثقى، ج ۱، فصل فى الحیض و م ۶ و توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۳۶، ۴۴۰، ۴۴۱ و ۴۴۳ و وحید، توضیح‏ المسائل، م ۴۴، ۴۴۰ و ۴۴۷

[۱۲]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۳۴ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۴۰

[۱۳]. العروه الوثقى، ج ۱، فصل فى الحیض؛ توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۸۸ و وحید، توضیح‏ المسائل، م ۴۸۶

[۱۴]. توضیح ‏المسائل، م ۴۲۸

[۱۵]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۴۳ و وحید، توضیح‏ المسائل، م ۴۴۹

[۱۶]. العروه الوثقى، ج ۱، فصل فى الحیض، م ۶؛ امام، تحریر الوسیله، ج ۱، فصل فى غسل الحیض، م ۱۰؛ بهجت، وسیله النجاه، ج ۱، ۲۴۸

[۱۷]. العروه الوثقى، ج ۱، باب الحیض، م ۶

[۱۸]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۴۱ و دفتر: خامنه‏ اى

[۱۹]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۴۱

[۲۰]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۴۱ و ۴۴۰

[۲۱]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۴۲ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۴۸

[۲۲]. العروه الوثقى، ج ۱، فصل فى الحیض م ۶؛ توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۴۰ و وحید، توضیح‏ المسائل، م ۴۴۶

[۲۳]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۴۹؛ وحید، توضیح‏ المسائل، م ۴۵۵

[۲۴]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۴۹

[۲۵]. امام، تعلیقات على العروه، ج ۱، فصل فى الحیض م ۴؛ بهجت، وسیله النجاه، ج ۱، م ۲۴۱ و دفتر: خامنه‏ اى

[۲۶]. تبریزى، سیستانى و وحید، منهاج‏ الصالحین، المقصد الثانى غسل الحیض؛ فاضل، تعلیقات على العروه، ج ۱، فصل فى الحیض م ۴ و صافى، هدایه العباد، ج ۱، م ۲۱۹

[۲۷]. مکارم و نورى، تعلیقات على العروه، ج ۱، فصل فى الحیض م ۴

[۲۸]. دفتر: همه مراجع

[۲۹]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۳۳ و ۴۴۷ و العروه الوثقى، ج ۱، فصل فى الحیض، م ۵

[۳۰]. دفتر: همه مراجع

[۳۱]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۴۶ و دفتر: خامنه ‏اى

[۳۲]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۴۶

[۳۳]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۴۶

[۳۴]. مکارم، تعلیقات على العروه الوثقى، ج ۱، فصل فى الحیض، م ۵

[۳۵]. وحید، توضیح‏ المسائل، م ۴۵۱

[۳۶].  امام، سیستانى، فاضل، مکارم و نورى، تعلیقات على العروه الوثقى، ج ۱، فصل فى الحیض، م ۵ و دفتر: بهجت، تبریزى، خامنه ‏اى، صافى و وحید

[۳۷]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۷۸ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۸]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۵۰۱ و بهجت، استفتاءات، ج ۱، س ۹۳۲ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۹]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۹۴

[۴۰]. توضیح المسائل مراجع، م ۴۷۹؛ وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۸۵؛ بهجت، استفتاءات، ج ۱، س ۹۳۱ و دفتر: خامنه‏ اى

[۴۱]. تبریزى، سیستانى و وحید، منهاج ‏الصالحین، ج ۱، م ۲۱۸ و دفتر: بهجت

[۴۲]. العروهالوثقى، ج ۱، فصل فى‏الحیض؛ توضیح المسائل مراجع، م ۴۸۱- ۴۹۹ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۸۴- ۵۰۵

[۴۳]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۵۰۳ و بهجت، وسیله النجاه، ج ۱، م ۲۵۵ و وحید، توضیح‏ المسائل، م ۵۰۹ و دفتر: خامنه‏ اى

[۴۴]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۵۰۳

[۴۵]. تعلیقات على العروه، ج ۱، فصل فى الحیض م ۱۷ و توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۸۱ و ۴۹۳

[۴۶]. تبریزى و صافى، توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۸۱ و ۴۹۳ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۸۷ و ۴۹۹

[۴۷]. امام، استفتاءات، ج ۱، احکام حیض، س ۱۵۹ بهجت، استفتاءات، ج ۱، س ۹۹۶ و فاضل، جامع المسائل، ج ۱، س ۱۶۱ و دفتر: همه مراجع

[۴۸]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۴۴ و وحید، توضیح‏ المسائل، م ۴۵۰

[۴۹]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۴۴

[۵۰]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۴۴

[۵۱]. امام، استفتاءات، ج ۱، احکام حیض، س ۱۵۷ و ۱۶۳ و ۱۶۷ و خامنه ‏اى، اجوبه الاستفتاءات، س ۲۱۸ و بهجت، استفتاءات، ج ۱، س ۹۹۷ و فاضل، جامع المسائل، ج ۱، س ۱۶۲ و دفتر: همه مراجع

[۵۲]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۸۰ و ۴۸۱ و دفتر: خامنه‏ اى

[۵۳]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۸۰ و ۴۸۱

[۵۴]. وحید، منهاج‏ الصالحین، ج ۲، م ۲۱۵ و توضیح ‏المسائل، م ۴۸۶ و ۴۸۷

[۵۵]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۴۴ و وحید، توضیح‏ المسائل، م ۴۵۰

[۵۶]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۴۴

[۵۷]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۴۴

[۵۸]. امام، تحریر الوسیله، ج ۱، فصل فى غسل الحیض، م ۱۵ و فاضل، تعلیقات على العروه، ج ۱، فصل فى الحیض، م ۱۸٫ و دفتر: خامنه ‏اى

[۵۹]. بهجت، وسیله النجاه، ج ۱، م ۲۵۳ و تبریزى و سیستانى، منهاج ‏الصالحین، غسل الحیض، فصل الخامس و نورى، تعلیقات على العروه، ج ۱، فصل فى الحیض، م ۱۸

[۶۰]. صافى، هدایهالعباد، ج ۱، م ۲۳۵

[۶۱]. مکارم، تعلیقات على العروه، ج ۱، فصل فى الحیض، م ۱۸

[۶۲]. وحید، منهاج‏ الصالحین، غسل الحیض، فصل الخامس

[۶۳]. بهجت، وسیله النجاه، ج ۱، م ۲۵۳

[۶۴]. توضیح المسائل مراجع، م ۴۸۳؛ بهجت، وسیلهالنجاه، ج ۱، م ۲۵۳؛ وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۸۹ و دفتر: خامنه‏ اى

[۶۵]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۸۳

[۶۶]. توضیح المسائل مراجع، م ۴۸۳؛ بهجت، وسیلهالنجاه، ج ۱، م ۲۵۳؛ وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۸۹ و دفتر: خامنه‏ اى

[۶۷]. امام، تحریرالوسیله، ج ۱، فصل فى غسل الحیض، م ۱۵ و فاضل، مکارم و نورى، تعلیقات على العروه، ج ۱، فصل فى الحیض، م ۱۸ و بهجت، وسیله النجاه، ج ۱، م ۲۵۳ و تبریزى، سیستانى و وحید، منهاج‏ الصالحین، غسل الحیض، فصل الخامس و صافى، هدایه العباد، ج ۱ م ۲۳۵ و دفتر: خامنه‏ اى

[۶۸]. سیستانى، منهاج‏الصالحین، غسل الحیض

[۶۹]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۸۴؛ العروه الوثقى، ج ۱، الحیض، م ۱۶؛ وحید، توضیح‏ المسائل، م ۴۹۰ و دفتر: بهجت و خامنه‏ اى

[۷۰]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۹۲ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۹۸

[۷۱]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۹۲

[۷۲]. تبریزى، سیستانى، وحید، منهاج‏ الصالحین، ج ۱، م ۲۱۸ و دفتر: بهجت

[۷۳]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۹۲ و دفتر: خامنه ‏اى

[۷۴]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۹۳

[۷۵]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۹۳

[۷۶]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۹۳

[۷۷]. وحید، توضیح‏ المسائل، م ۴۹۹

[۷۸]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۵۰۵ و ۵۰۶؛ وحید، توضیح ‏المسائل، م ۵۱۱ و دفتر: خامنه‏ اى

[۷۹]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۸۷ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۹۳

[۸۰]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۸۷ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۹۳

[۸۱]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۸۷ و وحید، توضیح‏ المسائل، م ۴۹۳

[۸۲]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۸۷؛ وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۹۳ و دفتر: خامنه ‏اى

[۸۳]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۸۹ و ۴۹۱ و دفتر: خامنه‏ اى

[۸۴]. بهجت، وسیله النجاه، ج ۱، م ۲۶۴

[۸۵]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۸۹ و ۴۹۱

[۸۶]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۸۹ و ۴۹۱

[۸۷]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۸۹ و ۴۹۱

[۸۸]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۸۹ و ۴۹۱

[۸۹]. وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۹۵ و ۴۹۷

[۹۰]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۹۶

[۹۱]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۹۴ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۵۰۰

[۹۲]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۹۴ و ۴۹۵ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۵۰۱

[۹۳]. نورى و فاضل، تعلیقات على العروه، ج ۱، احکام الحیض، م ۲۳؛ وحید، سیستانى و تبریزى، منهاج ‏الصالحین، م ۲۲۰٫ امام، تحریر الوسیله، ج ۱، غسل الحیض، م ۱۸؛ صافى، هدایه العباد، ج ۱، غسل الحیض، م ۲۳۸ مکارم، توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۹۴ و دفتر: خامنه‏ اى

[۹۴]. امام، تحریر الوسیله، ج ۱، غسل الحیض، م ۱۹ و توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۹۴ و نورى، توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۹۴ و تعلیقات على العروه، ج ۱ حکم تجاوز الدم عن العشره، م ۱ و دفتر: خامنه‏ اى

[۹۵]. مکارم، توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۹۴ و بهجت، وسیله النجاه، ج ۱، م ۲۶۱

[۹۶]. تبریزى، توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۹۴ و منهاج‏ الصالحین، ج ۱، م ۲۲۲

[۹۷]. سیستانى، توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۹۴ و تعلیقات على العروه، ج ۱ حکم تجاوز الدم عن العشره، م ۱

[۹۸]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۸۹ و ۴۹۱

[۹۹]. وحید، توضیح ‏المسائل، م ۵۰۰

[۱۰۰]. العروه الوثقى، ج ۱، فصل فى الاغسال

[۱۰۱]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۶۶

[۱۰۲]. رساله توضیح المسائل، م ۳۶۱؛ خامنه ای، رساله ی آموزشی، جلد۱، غسل(قسمت اول)؛ احکام جوانان (فاضل)، ص ۸۴ جامع المسائل (فارسى – فاضل)؛ ج‌۲؛ ۹۸؛ بهجت، توضیح المسائل، م۳۶۳

[۱۰۳]. توضیح المسائل، م۳۶۷

[۱۰۴]. توضیح المسائل، م۳۶۰

[۱۰۵]. صافی، توضیح المسائل، م ۳۶۷ ؛ وحید، توضیح المسائل، م۳۶۷

[۱۰۶]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۵۰۵؛ وحید، توضیح‏ المسائل، م ۵۱۱ و دفتر: خامنه‏ اى

[۱۰۷]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۵۰۶ و دفتر: خامنه‏ اى

[۱۰۸]. العروه الوثقى، ج ۱، الحیض، م ۲۴

[۱۰۹]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۵۰۶

[۱۱۰]. بهجت، وسیلهالنجاه، ج ۱، م ۲۵۸

[۱۱۱]. تبریزى، توضیح ‏المسائل مراجع، م ۵۰۶ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۵۱۲

[۱۱۲]. سیستانى، تعلیقات على العروه، ج ۱، الحیض، م ۲۳

[۱۱۳]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۵۰۶

[۱۱۴]. مکارم، تعلیقات على العروه، ج ۱، الحیض، م ۲۳

[۱۱۵]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۵۰۵؛ وحید، توضیح ‏المسائل، م ۵۱۱

[۱۱۶]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۵۰۵

[۱۱۷]. توضیح ‏المسائل، م ۴۸۳

[۱۱۸]. همان، ۳۹۱ و ۶۴۶

[۱۱۹]. همان، م ۳۹۱ و ۶۴۶؛ وحید، توضیح ‏المسائل، م ۳۹۷ و نورى، توضیح‏ المسائل، م ۳۹۲ و ۶۴۷

[۱۲۰]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۳۹۱ و ۶۴۶

[۱۲۱]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۳۷۹ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۳۸۵

[۱۲۲]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۳۷۹ و نورى، توضیح‏ المسائل، م ۳۸۰

[۱۲۳]. العروه الوثقى، ج ۱، غسل الجنابه

[۱۲۴]. العروه الوثقى، فصل فى التیمم، الثالث والرابع

[۱۲۵]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۳۶۵ و نورى، توضیح‏ المسائل، م ۳۶۶

[۱۲۶]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۳۶۵

[۱۲۷]. سیستانى، توضیح ‏المسائل مراجع، م ۳۶۵

[۱۲۸]. خامنه ‏اى، اجوبه، س ۱۹۱ و وحید، توضیح‏ المسائل، م ۳۷۰

[۱۲۹]. دفتر: آیت الله مکارم

[۱۳۰].بهجت، وسیلهالنجاه، ج ۱، م ۶۷۵؛ صافى، هدایه العباد، ج ۱، م ۱۷۸؛ وحید، منهاج ‏الصالحین، ج ۲، م ۱۹۳؛ تبریزى، منهاج ‏الصالحین، ج ۱، م ۱۹۳؛ امام، فاضل، نورى و مکارم، تعلیقات على العروه، احکام الغسل، م ۱۴ و دفتر: خامنه ‏اى

[۱۳۱]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۳۸۵؛ بهجت، وسیله النجاه، ج ۱، م ۱۹۹ و دفتر: خامنه ‏اى

[۱۳۲]. تبریزى، توضیح‏ المسائل مراجع، م ۳۸۵ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۳۹۱

[۱۳۳]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۳۸۹؛ نورى، توضیح ‏المسائل، م ۳۹۰؛ وحید، توضیح‏ المسائل، م ۳۹۵ و خامنه ‏اى، اجوبه، س ۱۸۷

[۱۳۴]. امام، تحریرالوسیله، ج ۱، واجبات الغسل، م ۲۲ و صافى، توضیح‏ المسائل مراجع، م ۳۸۹

[۱۳۵]. بهجت، وسیله النجاه، ج ۱، م ۲۲۱

[۱۳۶]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۳۸۹؛ وحید، توضیح ‏المسائل، م ۳۹۵؛ فاضل و مکارم، تعلیقات على العروه، ج ۱، مستحبات غسل الجنابه، م ۱۵

[۱۳۷]. خامنه ‏اى، اجوبه، س ۱۸۷؛ نورى، توضیح‏ المسائل، م ۳۹۰ و تعلیقات على العروه، الجنابه، م ۱۵، مستحبات‏ غسل

[۱۳۸]. امام، تحریر الوسیله، ج ۱، واجبات الغسل، م ۱۹؛ توضیح ‏المسائل مراجع، م ۳۸۶؛ خامنه‏ اى، اجوبه، س ۱۸۵ و نورى، توضیح‏ المسائل، م ۳۸۷ و تعلیقات على العروه، فصل فى مستحبات الغسل، م ۸

[۱۳۹]. وسیلهالنجاه، ج ۱، م ۲۱۸

[۱۴۰]. منهاج‏ الصالحین، ج ۱، م ۲۰۴

[۱۴۱]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۳۸۶

[۱۴۲]. توضیح ‏المسائل، م ۳۹۸

[۱۴۳]. توضیح‏ المسائل، م ۳۹۲

[۱۴۴]. دفتر: همه مراجع

[۱۴۵]. دفتر: همه مراجع

[۱۴۶]. مکارم، استفتاءات، ج ۱، س ۸۷؛ فاضل، جامع المسائل، ج ۱، س ۱۶۳ و تبریزى، منهاج ‏الصالحین، ج ۱، م ۲۳۳، احکام الحائض

[۱۴۷]. خامنه ‏اى، اجوبه، س ۱۷۵ وامام، تعلیقات على العروه، ج ۱، م ۴۳، احکام الحائض

[۱۴۸]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۳۵۷ و وحید، توضیح‏ المسائل، م ۳۶۳

[۱۴۹]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۳۹۱ و ۶۴۶؛ خامنه‏ اى، اجوبه الاستفتاءات، س ۱۸۸ و فاضل، توضیح ‏المسائل (چاپ جدید).

[۱۵۰]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۳۹۱ و ۶۴۶؛ وحید، توضیح‏ المسائل، م ۳۹۷ و م ۴۷۲

[۱۵۱]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۶۶؛ وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۷۲ و العروه الوثقى، ج ۱، احکام الحائض، م ۲۵

[۱۵۲]. العروه الوثقى، ج ۱، احکام الحائض، م ۲۶

[۱۵۳]. العروه الوثقى، ج ۱، باب الوضوء ات المستحبه، م ۲

[۱۵۴]. امام، نورى، مکارم، فاضل، تعلیقات على العروه الوثقى، ج ۱، احکام الحائض، م ۴۳؛ وحید، تبریزى، منهاج‏ الصالحین، ج ۱، م ۲۳۳ و دفتر: بهجت و صافى.

[۱۵۵]. سیستانى، منهاج‏ الصالحین، ج ۱، م ۲۳۳

[۱۵۶]. دفتر: همه مراجع.

[۱۵۷]. در عنوان «غسل حیض و جنابت» آورده شده است.

[۱۵۸]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۷۲۳ و وحید، توضیح المسائل، م ۷۳۱

[۱۵۹]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۷۲۳

[۱۶۰]. العروه الوثقى، ج ۱، باب الحیض، م ۳؛ توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۳۷ و تبریزى، منهاج‏ الصالحین، ج ۱، م ۲۱۴؛ وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۴۳ و دفتر: خامنه ‏اى

[۱۶۱].امام، فاضل، مکارم و نورى، تعلیقات على العروه الوثقى، ج ۱، باب الحیض، م ۳؛ بهجت، سیستانى و صافى، توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۳۷ و تبریزى، منهاج ‏الصالحین، ج ۱، م ۲۱۴؛ وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۴۳ و دفتر: خامنه‏ اى

[۱۶۲]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۳۳ و ۴۴۷ و العروه الوثقى، ج ۱، فصل فى الحیض، م ۵؛ خامنه ‏اى، اجوبه الاستفتاءات، س ۲۲۰؛ صافى، جامع الاحکام، ج ۱، س ۱۳۳ و بهجت، احکام دختران و بانوان، ص ۸۲، س ۲۱

[۱۶۳].امام، استفتاءات، ج ۱، احکام حیض، س ۱۶۵ و ۱۶۶؛ صافى، جامع الاحکام، ج ۱، س ۱۳۵ خامنه‏ اى، اجوبه الاستفتاءات، س ۲۲۵؛ فاضل، جامع المسائل، ج ۱، س ۱۸۲؛ بهجت، احکام دختران و بانوان، ص ۸۳، س ۲۳؛ نورى، استفتاءات، ج ۲، س ۸۱ و دفتر: مکارم، وحید، تبریزى و سیستانى

[۱۶۴].امام، استفتاءات، ج ۱، احکام حیض، س ۱۶۴؛ خامنه ‏اى، اجوبه الاستفتاءات، ۲۲۱؛ تبریزى، استفتاءات، س ۲۶۱؛ فاضل، جامع المسائل، ج ۱، س ۱۷۷؛ بهجت، احکام دختران و بانوان، ص ۸۸، س ۳۹ و دفتر: مکارم، وحید، نورى، سیستانى و صافى

[۱۶۵]. العروهالوثقى، ج ۱، احکام الحیض، م ۱۰

[۱۶۶]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۳۵ و خامنه‏ اى، اجوبه الاستفتاءات، س ۲۱۶

[۱۶۷]. وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۴۱؛ تبریزى، توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۳۵

[۱۶۸]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۳۵

[۱۶۹]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۲۸

[۱۷۰]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۳۵

[۱۷۱]. دفتر: همه مراجع

[۱۷۲]. العروه الوثقى، ج ۱، فصل فى الحیض

[۱۷۳]. توضیح‏ المسائل، م ۴۲۸

[۱۷۴]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۳۹ و وحید، توضیح‏ المسائل، م ۴۴۵

[۱۷۵]. دفتر: همه مراجع

[۱۷۶]. العره الوثقى، ج ۱، فصل فى الحیض؛ خامنه ‏اى، اجوبه الاستفتاءات، س ۲۱۶

[۱۷۷]. العروه الوثقى، ج ۲، صلاه الاحتیاط، م ۱؛ توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۵۰ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۵۶ و دفتر: خامنه ‏اى

[۱۷۸]. ر.ک: وسائل الشیعه، باب ۴۱، باب قضاء الحائض و النفساء الصلاه دون الصوم

[۱۷۹].امام، سیستانى، فاضل، التعلیقه على العروه الوثقى، ج ۱، احکام الحیض، م ۱۵؛ نورى، التعلیقه على العروه الوثقى، ج ۱، احکام الحیض، م ۱۵ و توضیح ‏المسائل مراجع، م ۵۰۰؛ بهجت، وسیله النجاه، ج ۱، م ۲۵۱ و دفتر: خامنه‏ اى

[۱۸۰]. منهاج ‏الصالحین، ج ۱، م ۲۱۵ و ۲۱۶

[۱۸۱]. هدایه العباد، ج ۱، اقسام الحائض، م ۲۳۲ و توضیح‏ المسائل مراجع، م ۵۰۰

[۱۸۲]. مکارم، التعلیقه على العروه الوثقى، ج ۱، احکام الحیض، م ۱۵ و توضیح ‏المسائل مراجع، م ۵۰۰ و وحید، منهاج ‏الصالحین، ج ۱، م ۲۱۵ و ۲۱۶

[۱۸۳]. منهاج ‏الصالحین، ج ۱، م ۲۱۵ و ۲۱۶

[۱۸۴]. هدایه العباد، ج ۱، اقسام الحائض، م ۲۳۲ و توضیح ‏المسائل مراجع، م ۵۰۰

[۱۸۵]. مکارم، التعلیقه على العروه الوثقى، ج ۱، احکام الحیض، م ۱۵ و توضیح ‏المسائل مراجع، م ۵۰۰ و وحید، منهاج ‏الصالحین، ج ۱، م ۲۱۵ و ۲۱۶

[۱۸۶]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۷۳ و دفتر: خامنه ‏اى

[۱۸۷]. تبریزى، توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۷۳ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۷۹ و دفتر: بهجت

[۱۸۸]. سیستانى، توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۷۳

[۱۸۹]. توضیح المسائل، م ۴۵۴

[۱۹۰]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۵۰۷؛ وحید، توضیح‏ المسائل، م ۵۱۳

[۱۹۱]. توضیح المسائل مراجع، م ۴۷۱؛ امام، سیستانى، فاضل، مکارم، نورى، العروهالوثقى، ج ۱، احکام الحیض، م ۳۱؛ صافى، هدایهالعباد، ج ۱، م ۲۶۵؛ بهجت، وسیلهالنجاه، ج ۱، م ۲۸۳

[۱۹۲]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۶۴ و ۴۶۵ و وحید، توضیح ‏المسائل، ۴۷۰ و ۴۷۱ و دفتر: خامنه‏ اى

[۱۹۳]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۷۰ و ۴۷۱ و وحید، توضیح‏ المسائل، م ۴۷۶ و ۴۷۷ و دفتر: بهجت و خامنه‏ اى

[۱۹۴]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۷۰ و ۴۷۱

[۱۹۵]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۷۰ و ۴۷۱ و وحید، توضیح‏ المسائل، م ۴۷۶ و ۴۷۷

[۱۹۶]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۷۰ و ۴۷۱

[۱۹۷]. دفتر: همه مراجع

[۱۹۸]. امام، صافى، مکارم و نورى، توضیح‏ المسائل مراجع، م ۱۵۰۶ و تبریزى و سیستانى، منهاج ‏الصالحین، احکام ‏الحائض، م ۲۳۲ و بهجت، وسیله النجاه، ج ۱، م ۲۸۳ و دفتر: خامنه‏ اى

[۱۹۹]. تعلیقات على العروه، ج ۱، احکام الحائض، الحادى عشر

[۲۰۰]. وحید، منهاج ‏الصالحین، احکام الحائض، م ۲۳۲ و صلاه الآیات المبحث الثانى

[۲۰۱]. دفتر: همه مراجع

[۲۰۲]. تبریزى، استفتاءات، س ۲۶۳ و دفتر: همه مراجع

[۲۰۳]. دفتر: همه مراجع

[۲۰۴]. العروه الوثقى، ج ۱، احکام الحائض، م ۲

[۲۰۵]. دفتر: همه مراجع

[۲۰۶]. امام، توضیح ‏المسائل مراجع، م ۸۵۵ و دفتر: خامنه ‏اى

[۲۰۷]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۸۵۵

[۲۰۸]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۸۵۵؛ وحید، توضیح ‏المسائل، م ۸۶۱

[۲۰۹]. همان

[۲۱۰]. امام، استفتاءات، ج ۱، س ۳۹؛ فاضل، جامع المسائل، ج ۱، س ۵۶۳؛ صافى، جامع الاحکام، ج ۱، س ۵۱۲؛ دفتر: همه مراجع

[۲۱۱]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۱۶۳۷ و ۱۶۱۹؛ وحید، توضیح ‏المسائل، م ۱۶۴۵؛ العروه الوثقى، ج ۲، المفطرات ۵۵۴، الفصل السادس

[۲۱۲]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۱۶۴۰؛ وحید، توضیح‏ المسائل، م ۱۶۴۸

[۲۱۳].امام، سیستانى، فاضل و نورى، العروه الوثقى، ج ۲، باب المفطرات، الثامن؛ بهجت، وسیله النجاه، ج ۱، م ۱۰۹۲؛ تبریزى، سیستانى و وحید، منهاج ‏الصالحین، باب المفطرات ۹۹۱؛ صافى، هدایه العباد، ج ۱، باب المفطرات، الخامس، م ۶ و دفتر: خامنه ‏اى

[۲۱۴]. مکارم، تعلیقات على العروه الوثقى، ج ۲، باب المفطرات، الثامن

[۲۱۵]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۱۶۲۵؛ وحید، توضیح ‏المسائل، م ۱۶۳۳

[۲۱۶]. مکارم، توضیح ‏المسائل مراجع، م ۱۶۲۵

[۲۱۷]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۱۶۲۷ و دفتر: خامنه‏ اى

[۲۱۸]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۱۶۲۷ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۱۶۳۵

[۲۱۹]. العروه الوثقى، فصل فى المفطرات، م ۲۶؛ توضیح‏ المسائل مراجع، م ۱۶۲۱

[۲۲۰]. العروه الوثقى، باب المفطرات، م ۵۵؛ توضیح ‏المسائل مراجع، م ۱۶۵۸؛ وحید، توضیح‏ المسائل، م ۱۶۶۶ و دفتر: خامنه‏ اى

[۲۲۱]. مکارم، توضیح‏ المسائل مراجع، م ۱۶۵۸ و تعلیقات على العروه الوثقى، باب المفطرات، م ۵۵

[۲۲۲]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۷۲۶ وحید، توضیح ‏المسائل، م ۷۳۳ و خامنه ‏اى، اجوبه الاستفتاءات، س ۲۰۲ و ۲۰۴

[۲۲۳]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۱۶۴۰؛ وحید، توضیح ‏المسائل، م ۱۶۴۸ و دفتر: خامنه‏ اى

[۲۲۴]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۱۶۴۱؛ وحید، توضیح‏ المسائل، م ۱۶۴۹ و دفتر: خامنه‏ اى

[۲۲۵]. تعلیقات على العروه، ج ۱، احکام المفطرات، م ۵۰ و دفتر: بهجت

[۲۲۶]. دفتر: همه مراجع

[۲۲۷]. فاضل، جامع المسائل، ج ۱، س ۵۴۶؛ تبریزى، استفتاءات، س ۶۸۰؛ دفتر: همه مراجع

[۲۲۸]. تبریزى، صراط النجاه، ج ۱، س ۱۰۷ و منهاج ‏الصالحین، ج ۱، بعد از م ۱۰۰۴؛ وحید، منهاج‏ الصالحین، ج ۲، بعد از م ۱۰۰۴؛ امام، استفتاءات، ج ۱ روزه، س ۳۱؛ خامنه ‏اى، اجوبه الاستفتاءات، س ۱۹۴ و دفتر: مکارم و بهجت

[۲۲۹]. سیستانى، منهاج‏ الصالحین، ج ۱، بعد از م ۱۰۰۴؛ فاضل، جامع ‏المسائل، ج ۱، س ۵۵۸؛ دفتر: صافى و وحید

[۲۳۰]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۱۶۵۸

[۲۳۱]. نورى، استفتاءات، ج ۲، س ۶۹

[۲۳۲]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۲۶۵۷؛ خامنه ‏اى، استفتاء، س ۱۰۹۷

[۲۳۳]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۲۶۵۷؛ وحید، توضیح ‏المسائل، م ۲۷۲۱

[۲۳۴]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۵۰  

[۲۳۵]. توضیح المسائل مراجع، م ۳۵۵

[۲۳۶]. العروه الوثقى، ج ۱، احکام الحائض، م ۴۲ و توضیح ‏المسائل مراجع، ج ۱، م ۴۷۷

[۲۳۷]. العروه الوثقى، ج ۱، احکام الحائض م ۴۱ و توضیح‏ المسائل مراجع، ج ۱، م ۴۷۶

[۲۳۸]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۳۵۵ و دفتر: خامنه ‏اى

[۲۳۹]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۳۵۵

[۲۴۰]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۳۵۵

[۲۴۱]. توضیح‏ المسائل، م ۳۶۱

[۲۴۲]. سیستانى، مکارم، فاضل و نورى، تعلیقات على العروه، احکام الحائض، السادس؛ صافى، هدایه العباد، ج ۱، م ۱۸۱ و ۲۴۵؛ تبریزى و وحید، منهاج ‏الصالحین، غسل الجنابه، الفصل الثانى، الخامس و احکام الحیض، م ۲۲۷ و دفتر: خامنه‏ اى

[۲۴۳]. بهجت، وسیله النجاه، ج ۱، م ۱۸۶ و ۲۶۷

[۲۴۴]. دفتر آیت الله فاضل لنکرانی و استفتائات موجود در واحد پاسخ به سوالات جامعه الزهراء قم

[۲۴۵].العروه الوثقى، ج ۱، احکام الحیض، السادس؛ امام، استفتاءات، ج ۱، غسل حیض، س ۱۷۴؛ خامنه ‏اى، اجوبه الاستفتاءات، س ۲۲۲؛ تبریزى، استفتاءات، س ۲۵۵ فاضل، جامع المسائل، ج ۱، س ۱۶۹؛ بهجت، احکام دختران و بانوان، ص ۸۴ و دفتر: نورى، صافى، وحید، سیستانى و مکارم

[۲۴۶]. تبریزى، استفتاءات، س ۲۵۴ و دفتر: همه مراجع

[۲۴۷]. مکارم، استفتاءات، ۲، ۳ ۴۶۵ و دفتر: همه مراجع

[۲۴۸]. العروه الوثقى، ج ۲، شرائط الاعتکاف، م ۲۰

[۲۴۹]. العروه الوثقى، ج ۱، فیما یحرم على الجنب، م ۴ و ج ۲، الاعتکاف، م ۲۳

[۲۵۰]. دفتر: همه مراجع

[۲۵۱]. امام، استفتاءات، ج ۱، غسل حیض، س ۱۷۴ تبریزى، استفتاءات، س ۲۲۲ و دفتر: همه مراجع

[۲۵۲]. امام، سیستانى، فاضل و نورى، تعلیقات على العروه الوثقى، ج ۱، احکام الحائض، م ۴۲، بهجت، وسیلهالنجاه، ج ۱، م ۲۸۸، صافى، هدایه العباد، ج ۱، م ۲۷۲، تبریزى و مکارم، توضیح المسائل مراجع، م ۴۷۷

[۲۵۳]. وحید، توضیح‏ المسائل، م ۴۸۳

[۲۵۴]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۲۵۰۰؛ وحید، توضیح ‏المسائل، م ۲۵۶۴ و تبریزى، صراط النجاه، ج ۲، س ۱۱۰۱ و دفتر: همه مراجع

[۲۵۵]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۳۵۵ و ۴۵۰ و وحید، توضیح‏ المسائل م ۳۶۱ و ۴۵۶

[۲۵۶]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۳۵۵ و ۴۵۰ و وحید، توضیح ‏المسائل م ۳۶۱ و ۴۵۶

[۲۵۷]. امام، استفتاءات، ج ۱، وضو، س ۷۹

[۲۵۸]. جامع الاحکام، ج ۱، س ۵۳ و ۵۴ و دفتر: بهجت و فاضل

[۲۵۹]. تبریزى، صراط النجاه، ج ۵، س ۹۹۰؛ خامنه ‏اى، اجوبه، س ۱۴۷ و ۱۴۸ و نورى، استفتاءات، ج ۱ س ۵۲٫ و دفتر: سیستانى و سایت، متفرقات و مکارم

[۲۶۰]. دفتر: وحید

[۲۶۱].تبریزى، صراط النجاه، ج ۵، س ۹۸۷؛ امام، استفتاءات، ج ۱، وضو، س ۸۰؛ صافى، جامع الاحکام، ج ۱، س ۵۳ و ۵۴ و فاضل، توضیح‏ المسائل مراجع، م ۳۵۵ و ۴۵۰ و جامع المسائل، ج ۱، س ۱۸۴ و ۱۸۶ و دفتر: بهجت، سیستانى، وحید و نورى

[۲۶۲]. خامنه ‏اى، اجوبه، س ۱۵۷

[۲۶۳]. مکارم، استفتاءات، ج ۲، س ۷۵

[۲۶۴]. توضیح‏ المسائل، م ۳۱۷؛ وحید، توضیح‏ المسائل، ۳۲۳ و خامنه‏ اى، اجوبه الاستفتاءات، س ۱۵۴

[۲۶۵]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۶۷ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۷۳ و دفتر: بهجت و خامنه‏ اى

[۲۶۶]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۶۷

[۲۶۷]. امام، سیستانى، فاضل، مکارم و نورى، تعلیقات على العروه الوثقى، ج ۱، غایات الوضو، م ۱۲؛ دفتر: بهجت، صافى، وحید، تبریزى و خامنه‏ اى

[۲۶۸]. صافى و بهجت، توضیح ‏المسائل مراجع، م ۳۱۷؛ امام و فاضل، تعلیقات على العروه، ج ۱، غایات الوضو، م ۳ و دفتر: خامنه‏ اى

[۲۶۹]. سیستانى و تبریزى، منهاج ‏الصالحین، ج ۱، م ۱۶۴ و وحید، منهاج ‏الصالحین، ج ۲، م ۱۶۴

[۲۷۰]. تعلیقات على العروه الوثقى، غایات الوضو، م ۳

[۲۷۱]. العروه الوثقى، ج ۱، غایات الوضو، م ۱۱ و خامنه ‏اى، اجوبه الاستفتاءات، س ۱۵۶

[۲۷۲]. العروه الوثقى، ج ۱، غایات الوضو، م ۶

[۲۷۳]. همان، م ۳۱۷

[۲۷۴]. العروه الوثقى، ج ۱، غایات الوضو، م ۷

[۲۷۵]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۳۱۹؛ وحید، توضیح ‏المسائل، م ۳۲۳؛ نورى، توضیح ‏المسائل، م ۳۱۸ و خامنه‏ اى، اجوبه الاستفتاءات، س ۱۵۳ و ۱۵۴

[۲۷۶]. توضیح المسائل مراجع، م ۳۵۶ و ۴۵۰

[۲۷۷]. توضیح المسائل مراجع، م ۳۱۹، ۳۵۵ و ۴۵۰ و وحید، توضیح ‏المسائل م ۳۶۱ و ۴۵۶ و خامنه‏ اى، اجوبه، س ۱۶۴

[۲۷۸]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۳۵۵ و ۴۵۰ و وحید، توضیح‏ المسائل م ۳۶۱ و ۴۵۶

[۲۷۹]. مکارم، استفتاءات، ج ۳، س ۱۲۶ و دفتر: امام، بهجت و خامنه‏ اى

[۲۸۰]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۳۱۹؛ نورى، استفتاءات، ج ۲، س ۳۸ و ۴۰؛ وحید، توضیح‏ المسائل، م ۳۲۵؛ تبریزى، توضیح‏ المسائل مراجع، م ۳۱۹ و صراط النجاه، ج ۵، س ۹۸۲ و دفتر: صافى

[۲۸۱]. العروه الوثقى، ج ۱، غایات الوضوء، م ۹ و مکارم، استفتاءات، ج ۳، س ۱۲۸ و ۱۲۹

[۲۸۲]. العروه الوثقى، ج ۱، غایات الوضو، م ۱۲

[۲۸۳]. امام، استفتاءات، ج ۱ ۴۵۴؛ مکارم، استفتاءات، ج ۳، س ۱۲۶؛ خامنه‏ اى، اجوبه الاستفتاءات، س ۱۶۳ و دفتر: همه ‏مراجع

[۲۸۴]. دفتر: همه مراجع

[۲۸۵]. العروه الوثقى، ج ۱، احکام الحائض، م ۴۲

[۲۸۶]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۳۵۴؛ خامنه ‏اى، اجوبه الاستفتاءات، ۱۹۹

[۲۸۷]. وحید، توضیح ‏المسائل، م ۳۶۱

[۲۸۸]. العروه الوثقى، ج ۱، احکام الحائض، الثالث و م ۲

[۲۸۹]. العروه الوثقى، ج ۱، احکام الحائض، الثالث و م ۲

[۲۹۰]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۷۶ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۸۲ و بهجت، استفتاءات ج ۱، س ۱۰۲۳ و دفتر: خامنه‏ اى

[۲۹۱]. سجده، آیه ۱۸

[۲۹۲]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۳۵۴

[۲۹۳]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۳۵۴؛ خامنه‏ اى، اجوبه الاستفتاءات، ۱۹۹

[۲۹۴]. وحید، توضیح‏ المسائل، م ۳۶۱

[۲۹۵]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۳۹۱ و ۴۳۳ و وحید، توضیح‏ المسائل، م ۳۹۷

[۲۹۶]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۳۹۲ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۳۹۸

[۲۹۷]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۳۹۲ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۳۹۸

[۲۹۸]. دفتر: همه مراجع

[۲۹۹]. امام، تعلیقات على العروه، ج ۱، فصل فى الاستحاضه و بهجت، وسیله النجاه، ج ۱، م ۲۴۱ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۰۰]. تبریزى، سیستانى و وحید، منهاج ‏الصالحین، الاستحاضه، م ۲۳۶ و فاضل، تعلیقات على العروه، ج ۱، فصل فى الاستحاضه و صافى، هدایه العباد، ج ۱، م ۲۱۹

[۳۰۱]. مکارم و نورى، تعلیقات على العروه، ج ۱، فصل فى الاستحاضه

[۳۰۲]. العروه الوثقى، ج ۱، فصل فى الاستحاضه

[۳۰۳]. العروه الوثقى، ج ۱، فصل فى الاستحاضه و توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۰۷

[۳۰۴]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۳۳ وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۳۹ و صافى، هدایه العباد، ج ۱ م ۲۷۳ و دفتر: بهجت و خامنه‏ اى

[۳۰۵]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۳۵

[۳۰۶]. العروه الوثقى، ج ۱، الاستحاضه

[۳۰۷]. العروه الوثقى، ج ۱، الاستحاضه، م ۱۷ و ۱۸

[۳۰۸]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۲۷ و ۴۲۸ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۳۳ و ۴۳۴ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۰۹]. تعلیقات على العروه، ج ۱، الاستحاضه، م ۱۸؛ توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۲۸؛ وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۴۴ و بهجت، وسیله النجاه، ج ۱، م ۳۰۵؛ صافى، هدایهالعباد، ج ۱، م ۲۹۳ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۱۰]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۳۹۳ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۳۹۹ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۱۱]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۳۹۳

[۳۱۲]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۳۹۳ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۳۹۹ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۱۳]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۳۹۳

[۳۱۴]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۳۹۴ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۰۰ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۱۵]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۱۳ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۱۸ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۱۶]. العروه الوثقى، ج ۱، فصل فى الاستحاضه، م ۱ و توضیح ‏المسائل مراجع، م ۳۹۵ و ۳۹۹ و وحید، توضیح‏ المسائل، م ۴۰۱ و ۴۰۵ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۱۷]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۳۹۳

[۳۱۸]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۳۹۹ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۰۵

[۳۱۹]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۳۹۳ و ۳۹۹

[۳۲۰]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۳۹۳ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۳۹۹ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۲۱]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۳۹۳

[۳۲۲]. العروه الوثقى، ج ۱، فصل فى الاستحاضه، م ۱ و توضیح‏ المسائل مراجع، م ۳۹۱ و ۳۹۵ و ۶۴۶ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۳۹۷ و ۴۰۱ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۲۳]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۳۹۳

[۳۲۴]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۱۲ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۱۸ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۲۵]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۱۲

[۳۲۶]. مکارم، تعلیقات على العروه، ج ۱، فصل فى الاستحاضه م ۱۶

[۳۲۷]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۳۹۳ و وحید، توضیح‏ المسائل، م ۳۹۹ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۲۸]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۳۹۶ و وحید، توضیح‏ المسائل، م ۴۰۲ و دفتر: خامنه ‏اى

[۳۲۹]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۳۹۶

[۳۳۰].امام، تحریر الوسیله، ج ۱، الاستحاضه، الثالثه؛ صافى، هدایه العباد، ج ۱، م ۲۷۸؛ بهجت، وسیله النجاه، ج ۱، م ۲۹۳؛ سیستانى، منهاج‏ الصالحین، الاستحاضه، م ۲۴۱ و دفتر: خامنه ‏اى، تبریزى، مکارم، فاضل، نورى و وحید

[۳۳۱]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۰۱ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۰۷ و دفتر: بهجت و خامنه‏ اى

[۳۳۲]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۰۱

[۳۳۳]. توضیح‏ المسائل، م ۴۰۶

[۳۳۴]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۱۵ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۲۱ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۳۵]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۱۵

[۳۳۶]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۱۵ و منهاج‏ الصالحین، ج ۱، م ۲۵۱

[۳۳۷]. سیستانى، توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۱۵

[۳۳۸]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۱۷ و تعلیقات على العروه، ج ۱، الاستحاضه، م ۹

[۳۳۹]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۰۶ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۴۰]. وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۱۲ و بهجت، توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۰۶

[۳۴۱]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۰۶

[۳۴۲]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۰۴

[۳۴۳]. العروه الوثقى، ج ۱، الاستحاضه، م ۴ و توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۰۴ و ۴۰۶ و وحید، توضیح‏ المسائل، م ۴۰۶ و ۴۰۸ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۴۴]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۰۶ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۱۱ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۴۵]. توضیح المسائل مراجع، م ۴۰۶

[۳۴۶]. امام، تحریرالوسیله، ج ۱، الاستحاضه، م ۸؛ تعلیقات على العروه، ج ۱، الاستحاضه، م ۱۷ و ۱۸؛ مکارم، تعلیقات على‏العروه، ج ۱، الاستحاضه، م ۱۷ و ۱۸؛ صافى، هدایه العباد، ج ۱ م ۲۹۱ و توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۲۷

[۳۴۷]. بهجت، وسیله النجاه، ج ۱، م ۳۰۴

[۳۴۸]. نورى، تعلیقات على العروه، الاستحاضه، م ۱۷ و ۱۸؛ تبریزى و وحید، منهاج ‏الصالحین، الاستحاضه، م ۲۵۲

[۳۴۹]. سیستانى، منهاج‏ الصالحین، ج ۱، الاستحاضه، م ۲۵۲ و تعلیقات على العروه، الاستحاضه، م ۱۷ و ۱۸

[۳۵۰]. مکارم، تعلیقات على‏العروه، ج ۱، الاستحاضه، م ۱۷ و ۱۸

[۳۵۱]. امام، فاضل و نورى، توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۲۸ و تبریزى، سیستانى و وحید، منهاج ‏الصالحین، الاستحاضه، م ۲۵۲؛ مکارم، تعلیقه على العروه، ج ۱ احکام الاستحاضه، م ۱۸ و دفتر: بهجت، صافى و خامنه ‏اى

[۳۵۲]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۰۰ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۰۶ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۵۳]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۲۳ و ۴۲۵ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۲۹ و ۴۳۱ و دفتر: خامنه ‏اى

[۳۵۴]. امام، استفتاءات، ج ۱، غسل استحاضه، س ۱۸۰ و دفتر: همه مراجع

[۳۵۵]. توضیح المسائل مراجع، م ۳۹۱ و ۶۴۶

[۳۵۶]. توضیح المسائل مراجع، م ۳۹۱ و ۶۴۶؛ وحید، توضیح‏ المسائل، م ۳۹۷ و نورى، توضیح‏ المسائل، م ۳۹۲ و ۶۴۷

[۳۵۷]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۳۹۱ و ۶۴۶

[۳۵۸]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۱۶ و بهجت، وسیله النجاه، ج ۱، م ۲۹۹ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۲۲ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۵۹]. العروه الوثقى، فصل فى التیمم، الرابع و مکارم، توضیح‏ المسائل مراجع، م ۳۹۹

[۳۶۰]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۳۹۸ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۰۴ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۶۱]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۳۹۸

[۳۶۲]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۳۹۸

[۳۶۳]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۳۹۴ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۰۰ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۶۴]. العروه الوثقى، ج ۱، الاستحاضه، م ۶؛ توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۰۳ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۰۹ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۶۵]. امام، فاضل، تبریزى، مکارم و نورى، تعلیقه على العروه، ج ۱ احکام الاستحاضه، م ۴؛ تبریزى و وحید، منهاج ‏الصالحین، الاستحاضه، م ۲۳۸؛ بهجت و صافى، توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۰۴ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۶۶]. العروه الوثقى، ج ۱ احکام الاستحاضه، م ۴

[۳۶۷]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۳۲ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۶۸]. تبریزى، توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۳۲ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۳۸

[۳۶۹]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۳۲

[۳۷۰]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۳۲

[۳۷۱]. العروه الوثقى، ج ۱، الاستحاضه، م ۱۹

[۳۷۲]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۳۰ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۳۶ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۷۳]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۳۰

[۳۷۴]. مکارم، تعلیقات على العروه، الاستحاضه، م ۲۰ و توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۲۸

[۳۷۵]. وحید، توضیح‏ المسائل، م ۴۳۶

[۳۷۶]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۲۶ و وحید، توضیح‏ المسائل، م ۴۳۲ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۷۷]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۱۴ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۲۰ و مکارم، توضیح ‏المسائل، م ۴۱۵ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۷۸]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۱۴

[۳۷۹]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۰۳ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۰۹ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۸۰]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۱۸ و وحید، توضیح‏ المسائل، م ۴۲۴ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۸۱]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۱۸ و وحید، توضیح‏ المسائل، م ۴۲۴ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۸۲]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۱۸ و بهجت، وسیله النجاه، ج ۱، م ۳۰۰

[۳۸۳]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۱۸

[۳۸۴]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۳۹۳ و ۴۱۸

[۳۸۵]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۱۸؛ وحید، توضیح ‏المسائل، م ۴۲۴؛ بهجت، وسیله النجاه، ج ۱، م ۳۰۰ و دفتر: خامنه‏ اى

[۳۸۶]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۱۸

[۳۸۷]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۴۱۸

[۳۸۸].  توضیح ‏المسائل مراجع، م ۴۱۸

[۳۸۹]. لسان العرب، ماده نفس

[۳۹۰]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۵۰۸ و العروه الوثقى، ج ۱، النفاس

[۳۹۱]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۵۱۳ و وحید، منهاج‏ الصالحین، فصل فى النفاس، م ۲۵۷ و توضیح‏ المسائل، م ۵۱۷ و تبریزى و سیستانى، منهاج ‏الصالحین، فصل فى النفاس، م ۲۵۷ دفتر: خامنه‏ اى

[۳۹۲]. العروه الوثقى، ج ۱، احکام النفاس، م ۱۰

[۳۹۳]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۵۱۱ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۵۱۷ و دفتر: خامنه ‏اى

[۳۹۴]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۵۱۵ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۵۲۱ و دفتر: خامنه ‏اى‏

[۳۹۵]. توضیح المسائل، م ۵۱۵

[۳۹۶]. توضیح‏ المسائل، م ۴۹۰

[۳۹۷]. العروه الوثقى، ج ۱، احکام النفاس، م ۲

[۳۹۸]. العروه الوثقى، ج ۱، احکام انفاس

[۳۹۹]. امام، سیستانى، فاضل و نورى، تعلیقات على العروه، ج ۱، م النفاس، م ۶ و دفتر: بهجت، خامنه ‏اى و صافى و وحید

[۴۰۰]. تعلیقات على العروه، ج ۱، النفاس، م ۶

[۴۰۱]. العروه الوثقى، ج ۱، احکام النفاس، م ۱

[۴۰۲]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۵۱۰ و خامنه ‏اى، اجوبه الاستفتاءات، س ۲۲۳

[۴۰۳]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۵۱۰

[۴۰۴]. تبریزى و سیستانى، توضیح ‏المسائل مراجع، م ۵۱۰ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۵۱۶

[۴۰۵]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۵۱۰

[۴۰۶]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۵۱۰

[۴۰۷]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۵۱۵ و دفتر: خامنه ‏اى

[۴۰۸]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۵۱۵

[۴۰۹]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۵۱۵

[۴۱۰]. وحید، توضیح‏ المسائل، م ۵۲۱

[۴۱۱]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۵۱۹ و بهجت، وسیله النجاه، ج ۱، م ۳۱۳ و سیستانى، توضیح‏ المسائل مراجع، م ۵۱۹ و منهاج‏ الصالحین، ج ۱، م ۲۵۷ و دفتر: خامنه‏ اى

[۴۱۲]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۵۱۹ و وحید، توضیح‏ المسائل، م ۵۲۵

[۴۱۳]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۵۱۹

[۴۱۴]. توضیح المسائل، م ۴۹۳

[۴۱۵]. العروه الوثقى، ج ۱، فصل فى النفاس، م ۲

[۴۱۶].همه مراجع، توضیح‏ المسائل مراجع، م ۵۲۰ و بهجت، وسیله النجاه، ج ۱، م ۳۱۳ و سیستانى، تبریزى و وحید، منهاج ‏الصالحین، ج ۱، م ۲۵۷ و ۲۵۸ و امام، سیستانى، فاضل، مکارم و نورى، تعلیقات على العروه، احکام النفاس، م ۷ و دفتر: خامنه‏ اى

[۴۱۷]. فاضل، جامع المسائل، ج ۱ س ۷۵ و دفتر: همه مراجع

[۴۱۸]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۵۱۷ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۵۲۳ و مکارم، تعلیقات على العروه، احکام النفاس، م ۱ دفتر: خامنه‏ اى

[۴۱۹]. دفتر: همه مراجع

[۴۲۰]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۵۱۷ و العروهالوثقى، ج ۱، النفاس، م ۴

[۴۲۱]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۵۱۷

[۴۲۲]. بهجت، استفتاءات، ج ۱، س ۱۱۰۱، فاضل، استفتاءات، ج ۱، س ۱۷۰ و ۱۷۸ و سیستانى، سایت، نفاس و دفتر: امام، خامنه ‏اى، صافى، مکارم وحید

[۴۲۳]. تبریزى، استفتاءات، س ۲۶۶

[۴۲۴]. توضیح‏ المسائل مراجع، م ۵۱۷ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۵۲۳ و دفتر: خامنه‏ اى

[۴۲۵]. تبریزى، توضیح‏ المسائل مراجع، م ۵۱۷

[۴۲۶]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۵۲۴ و وحید، توضیح‏ المسائل، م ۵۳۰

[۴۲۷]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۵۲۴ و وحید، توضیح ‏المسائل، م ۵۳۰

[۴۲۸]. توضیح‏ المسائل، م ۵۳۰

[۴۲۹]. خامنه‏ اى، استفتاءات، س ۱۳۵۳؛ مکارم، استفتاءات، ج ۲، س ۱۷۶۵؛ بهجت، توضیح‏ المسائل، متفرقه، م ۱۱؛ امام، استفتاءات، ج ۳، جلوگیرى از باردارى، س ۵ و ۷؛ نورى، استفتاءات، ج ۱، س ۹۵۸ و ۹۶۰

[۴۳۰]. سیستانى، توضیح ‏المسائل، احکام کنترل جمعیت، م ۷۰؛ فاضل، جامع ‏المسائل، ج ۱، س ۱۷۵۱؛ تبریزى، منهاج‏ الصالحین، ج ۲، م ۱۳۷۸؛ وحید، منهاج‏ الصالحین، ج ۲، م ۱۳۷۸

[۴۳۱]. صافى، جامع ‏الاحکام، ج ۲، س ۱۴۰۵

[۴۳۲].مکارم، استفتاءات، ج ۱، س ۱۵۱۵؛ فاضل، جامع ‏المسائل، ج ۱، س ۱۷۴؛ صافى، جامع الاحکام، ج ۲، س ۱۴۰۶ و ۱۴۰۱؛ بهجت، توضیح‏ المسائل، متفرقه، م ۱۱؛ امام، استفتاءات، ج ۳، جلوگیرى از باردارى، س ۶؛ نورى، استفتاءات، ج ۱، س ۹۶۱؛ دفتر: وحید

[۴۳۳]. تبریزى، استفتاءات، س ۲۰۹۰ و صراط النجاه، ج ۹، س ۹۱۴ و ۹۱۵

[۴۳۴]. سیستانى، توضیح ‏المسائل، کنترل جمعیت، م ۷۲

[۴۳۵]. خامنه ‏اى، اجوبه، س ۱۲۵۵ و ۱۲۵۶

[۴۳۶]. امام، استفتاءات، ج ۳، جلوگیرى از باردارى، س ۲۱؛ بهجت، احکام پزشکى، ص ۳۸ تا ۴۱؛ تبریزى، استفتاءات، س ۲۰۹۱؛ مکارم، استفتاءات، ج ۲، س ۱۷۷۷ و ۱۷۷۶ و ج ۱، س ۱۵۱۹؛ دفتر: نورى، وحید، فاضل و صافى

[۴۳۷]. سیستانى، توضیح‏ المسائل، احکام کنترل جمعیت، م ۷۲ و خامنه ‏اى، اجوبه، س ۱۲۵۶

[۴۳۸].بهجت، توضیح‏ المسائل، متفرقه، ۱۱ و احکام پزشکى، ص ۴۱؛ مکارم، استفتاءات، ج ۱، س ۱۵۱۶ و ۱۵۲۵؛ امام، استفتاءات، ج ۳، جلوگیرى از باردارى، س ۹؛ خامنه ‏اى، اجوبه، س ۱۲۵۶؛ صافى، جامع ‏الاحکام، ج ۲، س ۱۴۰۲؛ سیستانى، توضیح‏ المسائل، احکام کنترل جمعیت، م ۷۱؛ تبریزى، صراط النجاه، ج ۹، س ۹۱۲ و ۹۱۵ و دفتر: فاضل، وحید و نورى

[۴۳۹]. امام، استفتاءات، ج ۳، جلوگیرى از باردارى، س ۲۲؛ بهجت، احکام پزشکى، ص ۴۰؛ نورى، استفتاءات، ج ۱، س ۹۶۱؛ فاضل، جامع ‏المسائل، ج ۲، س ۱۳۲۰ و دفتر: صافى و وحید

[۴۴۰]. تبریزى، صراط النجاه، ج ۵، س ۹۹۵ و ج ۹، س ۹۱۴ و ۹۱۵

[۴۴۱]. سیستانى، توضیح ‏المسائل، احکام کنترل جمعیت، م ۷۲؛ مکارم، استفتاءات، ج ۱، س ۱۵۱۹

[۴۴۲]. خامنه‏ اى، اجوبه، س ۱۲۵۴ و ۱۲۵۶

[۴۴۳].بهجت، استفتاءات پزشکى، سقط جنین، ص ۴۳؛ خامنه ‏اى، اجوبه، س ۱۲۶۳؛ مکارم، استفتاءات، ج ۱، س ۱۴۹۸؛ فاضل، جامع‏ المسائل، ج ۱، س ۱۷۵۲؛ صافى، جامع الاحکام، ج ۱، س ۱۴۰۸؛ نورى، استفتاءات، ج ۲، س ۸۷۶؛ تبریزى، استفتاءات، س ۲۰۹۹؛ امام، استفتاءات، ج ۳، سقط جنین، س ۱۲؛ دفتر وحید

[۴۴۴]. دفتر: همه مراجع

[۴۴۵]. خامنه ‏اى، اجوبه، س ۱۲۶۶؛ بهجت، استفتاءات پزشکى، سقط جنین، ص ۴۲؛ مکارم، استفتاءات، ج ۱، س ۱۴۹۸؛ سیستانى، سایت، سقط و دفتر: همه مراجع

[۴۴۶]. خامنه‏ اى، اجوبه، س ۱۲۶۱؛ سیستانى، سایت، سقط جنین؛ بهجت، استفتاءات پزشکى، سقط جنین، ص ۴۳؛ صافى، جامع الاحکام، ج ۲، س ۱۴۱۰؛ دفتر: تبریزى، وحید و نورى

[۴۴۷]. مکارم، استفتاءات، ج ۱، س ۱۴۸۷

[۴۴۸]. فاضل، جامع المسائل، ج ۱، س ۱۷۷۱

[۴۴۹].فاضل، جامع المسائل، ج ۱، س ۱۷۵۶؛ نورى، استفتاءات، ج ۲، س ۸۷۸؛ مکارم، استفتاءات، ج ۱، س ۱۵۰۰؛ بهجت، استفتاءات پزشکى، سقط جنین، ص ۴۴؛ صافى، جامع الاحکام، ج ۲، س ۱۴۱۰ و دفتر: امام، سیستانى، وحید، تبریزى و خامنه ‏اى

[۴۵۰]. خامنه ‏اى، اجوبه، س ۱۲۶۱؛ سیستانى، توضیح المسائل، احکام کنترل جمعیت، م ۷۳؛ فاضل، جامع المسائل، ج ۱، س ۱۷۵۴؛ مکارم، استفتاءات، ج ۱، س ۱۴۸۸؛ بهجت، استفتاءات پزشکى، سقط جنین، ص ۴۳؛ دفتر: نورى

[۴۵۱]. نورى، استفتاءات، ج ۲، س ۸۸۱؛ تبریزى، استفتاءات، س ۲۰۹۷ و ۲۰۹۸ و ۲۰۹۹

[۴۵۲]. وحید، منهاج ‏الصالحین، ج ۳، م ۳۷۹؛ فاضل، جامع ‏المسائل، ج ۱، س ۱۹۴۶؛ امام، تحریر الوسیله، ج ۲، دیه الجنین و دفتر: همه مراجع

[۴۵۳]. دفتر: همه مراجع

[۴۵۴]. توضیح ‏المسائل مراجع، م ۵۰۶ و دفتر: خامنه ‏اى

حمیدرضا
مطالب مرتبط
  • معیارهاى همسر شایسته‏

    معیارهاى همسر شایسته‏

    همسر گزینى و تشکیل خانواده، مهمترین رویداد زندگى در دوره جوانى است که تا پایان عمر بر جریان حیات دنیوى و سعادت اخروى فرد تأثیر مستقیم مى‏ گذارد. امام صادق (علیه السلام) در این زمینه مى‏ فرماید: «إنّما المرأهُ قِلادَهٌ فانظُرْ ما تَتَقَلَّدُ، ولَیسَ لامرأهٍ خَطَرٌ، لا لِصالِحَتِهِنَّ ولا لِطالِحَتِهِنَّ: وأمّا صالِحَتُهُنَّ فَلَیسَ خَطَرُها الذَّهَبَ والفِضَّهَ هِى خَیرٌ مِنَ الذَّهَبِ والفِضَّهِ، وأمّا طالِحَتُهُنَّ فَلَیسَ خَطَرُها التُّرابَ، التُّرابُ خَیرٌ مِنها؛ همانا زن طوق (گردنبند) است؛ پس بنگر که چه طوقى به گردن مى‏ افکنى. براى زن ارزش و بهایى نمى ‏توان تعیین کرد، نه براى خوب آنها و نه براى بدشان. زن خوب، ارزشش طلا ونقره نیست، بلکه از طلا و نقره هم بهتر و ارزشمندتر است و زن بد، ارزشش خاک نیست، بلکه خاک از او ارزشمندتر است».[۱] در این میان استحکام زندگى زناشویى به عوامل متعدّدى وابسته است که

    … ادامه مطلب …

  • گرداب محبت | محبت قبل از خواستگارى‏

    گرداب محبت | محبت قبل از خواستگارى‏

    به طور معمول توسعه روابط دوستى و زیاده خواهى جنس مخالف، براى همه کسانى که این تجربه را دارند اثبات شده است. هم چنان که کمال ‏طلبى انسان در هر بعدى از ابعاد جسمانى و روانى نیز زبان زد همگان است. به طور مثال؛ اگر فردى در پى علم و دانشى باشد، هیچگاه دست از کنجکاوى و دانش جویى خود بر نخواهد داشت. چه بسا در واپسین لحظات زندگى بگوید دانستن بهتر از ندانستن است و در پى کشف مجهول خود خواهد بود. فرد دیگرى که در پى کسب قدرت و سلطه بر دیگران باشد اگر بر تمام کره خاکى سلطه یابد، چه بسا حکومت بر دیگر کرات را نیز خواهان باشد و همین طور کسى که خواهان ثروت و ثروت ‏اندوزى است، اگر گنج قارون و بیشتر از آن را داشته باشد باز هم در پى مال و ثروت

    … ادامه مطلب …

  • در جلسه خواستگارى در مورد چه مسائلی صحبت کنیم؟

    در جلسه خواستگارى در مورد چه مسائلی صحبت کنیم؟

    در ابتدا باید گفت همسر مورد نظر را نمى‏ توان صرفاً با طرح چند سؤال، آن هم در یکى دو جلسه، شناسایى کرد چه این که این جلسات بیشتر جنبه تشریفاتى دارد و طرفین به خاطر برخوردهاى اولیه ممکن است خیلى خوب نتوانند همدیگر را ارزیابى کنند لذا علاوه بر این جلسات گفتگو باید راهکارهاى مطمئن ‏ترى را ضمیمه کرد تا مجموعاً به یک نتیجه مطلوب رسید و آگاهانه دست به انتخاب زد. به نظر مى ‏آید یکى از بهترین راه‏ هاى شناخت همسر، شناخت خانواده او مى‏ باشد چه این که او محصول یک خانواده است و اگر خانواده مناسب باشد تا حدود زیادى مى‏ توان به محصولات آن نیز اطمینان داشت راه شناسایى خانواده استفاده کردن از افراد با تجربه، آگاه‏ و دلسوز و در عین حال رازدار و امکان‏ پذیر است. بنابراین بعد از این که مجموعه‏

    … ادامه مطلب …

  • خسته ام از بس خواستگارى‏ رفتم

    خسته ام از بس خواستگارى‏ رفتم

    سؤال: بیش از ۴ ساله قصد ازدواج دارم. مادرم مرا بیش از ۶۰ جا برده ولى نشده نه این که اونا نخوان! دو دفعه خودم زدم به بى‏خیالى ۲ تا را که من خواستم خانواده موافق نبود. یکى هم پدرش نه گفت. خلاصه الان به قول جوانها قات زدم. شب ‏ها دیر خوابم میبره. فشار تنهایى زیاد شده. فشار جسمى خصوصاً با وضعیت خراب جامعه زیاد شده. زود رنج شدم. الان ۵ ماه است که به موقع سر کار نمى‏ روم. ارتباطم با دوستانم خیلى کم شده. نمى ‏دونم خواست و آزمایش الهى است؟ اشکال از منه؟ دعا نکردم!؟ دیگه از هر چى خواستگارى رفتنه، حالم به هم مى‏خوره! جواب: همانطور که مى ‏دانید ازدواج یکى از مهم ‏ترین حوادث و رویدادهاى زندگى است و نقش مهمى در سرنوشت و سعادت و خوشبختى انسان دارد، مضافاً بر این که اگر

    … ادامه مطلب …

  • مفهوم زندگی

    مفهوم زندگی

    مقدمه موضوع بسیار مهم و پیچیده ‏اى که ریشه و اساس تمام مشکلات و گرفتاری هاى روحى و روانى نسل بشر گردیده، و آنها را به طور دائم در یک وضعیت بسیار بحرانى و غیرقابل کنترل قرار داده است همین زندگى است، به خاطر اینکه هیچ کس به دنبال تعریف و شناخت کامل و صحیح آن نیست و از هرکسى اعم از بزرگ و کوچک، باسواد و بیسواد، مرد و زن، پیر و جوان اگر سؤال شود زندگى براى شما چه تعریفى دارد، آیا مى توانید آن را به خوبى تعریف کنید؟ شما وقتى که زندگى مى کنید، یعنى چه کار مى کنید، مسئولیّتتان چیست، آیا همین خوردن و خوابیدن، پشت میز و فرمان نشستن و… معناى زندگى کردن است؟ آیا تا به امروز به این فکر بوده اید که روزى براى تعریف زندگى با خودمان خلوت کنیم و اگر

    … ادامه مطلب …

  • احکام روابط زن و شوهر

    احکام روابط زن و شوهر

    بسم الله الرحمن الرحیم دانستن احکام شرعی یکی از مسائل ضروری و از جمله واجبات زندگی ما مسلمانان می باشد. به همین دلیل تصمیم گرفتم در ادامه مطالب احکام شرعی، مجموعه ی «احکام روابط زن و شوهر» که مطابق با فتوای ده تن از مراجع عظام تقلید می باشد را تقدیم مخاطبان وبگاهم کنم. قبل از مطالعه این مجموعه، دانستن چند نکته ضروری است: ۱ـ برای درج این مطلب از نرم افزار «پرسش ها و پاسخ های دانشجویی» که توسط «مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی» تهیه شده است، استفاده کردیم اما برای ویرایش متن این مجموعه جهت درج در وبگاه، وقت زیادی صرف شده است لذا انتظار می رود بینندگان محترم و دوستان فضای مجازی حق کپی رایت را رعایت کنند. ۲ـ در این مجموعه به ۱۷۱ پرسش مبتلابه در ارتباط با «احکام روابط زن و شوهر» پاسخ داده شده

    … ادامه مطلب …

  • نظر بدهيد
  • نام:
    ایمیل:
    وبسایت:
    مرجع تقلید:





    استفاده از مطالب وبگاه ما با ذکر منبع بلامانع می باشد
    Copyright © 2014 - 2015 Hr-Fallah.ir
    Designer : Mohammad Rafiei