
معناى لغوى «استغفر الله»: درخواست آمرزش از پروردگار آمرزنده و مهربان است. اما شرايط توبه واقعى در كلام امام على (عليه السلام) به اين شرح است: شخصى در محضر ايشان عرضه داشت: «استغفرالله»؛ گويا حضرت از نحوه سخن او، و يا سابقه كارهايش با خبر بود كه اين استغفار جنبه ظاهرى دارد، نه واقعى؛ از اين رو حضرت فرمودند: «استغفار يك كلمه است، ولى شش معنا (و مرحله) دارد كه عبارتند از: 1- پشيمانى از گذشته، 2- تصميم بر ترك آن براى هميشه، 3- حقوقى را كه از مردم ضايع كرده اى به آنها باز گردانى؛ به گونهاى كه هنگام ملاقات پروردگار، حق كسى بر تو نباشد، 4- اين كه: هر واجبى كه از تو فوت شده (مانند: نماز، روزه، حج و …) حق آن را به جا آورى (قضا يا كفّاره اش را بپردازى)، 5- گوشت هايى كه به
صاحب کتاب «الدرّ الثمین» در تفسیر آیه «فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّهِ كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْهِ»[1]؛ سپس آدم از پروردگارش كلماتى دريافت داشت (و با آنها توبه كرد.) و خداوند توبه او را پذيرفت. روایت کرده است: أَنَّهُ رَأَى سَاقَ الْعَرْشِ وَ أَسْمَاءَ النَّبِيِّ وَ الْأَئِمَّةِ علیهم السّلام فَلَقَّنَهُ جَبْرَئِيلُ ؛ هنگامی که حضرت آدم (علی نبینا و آله علیه و علیه السّلام) در ساق عرش اسامی پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله) و ائمه (علیهم السّلام) را دید. پس در این هنگام جبرئیل به او تلقین کرد که بگو: يَا حَمِيدُ بِحَقِّ مُحَمَّدٍ يَا عَالِي بِحَقِّ عَلِيٍّ يَا فَاطِرُ بِحَقِّ فَاطِمَةَ يَا مُحْسِنُ بِحَقِّ الْحَسَنِ وَ الْحُسَيْنِ وَ مِنْكَ الْإِحْسَانُ . فَلَمَّا ذَكَرَ الْحُسَيْنَ سَالَتْ دُمُوعُهُ وَ انْخَشَعَ قَلْبُهُ وَ قَالَ يَا أَخِي جَبْرَئِيلُ فِي ذِكْرِ الْخَامِسِ يَنْكَسِرُ قَلْبِي وَ تَسِيلُ عَبْرَتِي؛ وقتی به نام حسین (علیه السّلام) رسید آدم