معناى لغوى «استغفر الله»: درخواست آمرزش از پروردگار آمرزنده و مهربان است. اما شرايط توبه واقعى در كلام امام على (عليه السلام) به اين شرح است:

شخصى در محضر ايشان عرضه داشت: «استغفرالله»؛ گويا حضرت از نحوه سخن او، و يا سابقه كارهايش با خبر بود كه اين استغفار جنبه ظاهرى دارد، نه واقعى؛ از اين رو حضرت فرمودند: «استغفار يك كلمه است، ولى شش معنا (و مرحله) دارد كه عبارتند از:

1- پشيمانى از گذشته،

2- تصميم بر ترك آن براى هميشه،

3- حقوقى را كه از مردم ضايع كرده ‏اى به آنها باز گردانى؛ به گونه‏اى كه هنگام ملاقات پروردگار، حق كسى بر تو نباشد،

4- اين‏ كه: هر واجبى كه از تو فوت شده (مانند: نماز، روزه، حج و …) حق آن را به جا آورى (قضا يا كفّاره ‏اش را بپردازى)،

5- گوشت‏ هايى كه به وسيله حرام بر اندامت روييده، با اندوه بر گناه آب كنى، تا چيزى از آن باقى نمانده، و گوشت تازه به جاى آن برويد!،

6- به همان اندازه كه لذت و شيرينى گناه را چشيده ‏اى، درد و رنج طاعت را نيز بچشى، و پس از پيمودن اين شش مرحله، بگو: استغفرالله».[1]

الهى من پشيمانم پشيمان             پشيمانى ز رويم شد نمايان‏

گنه ريز است اگر استغفر الله             ز كردار بدم افسوس و صد آه‏

ممكن است كسى بگويد: با وجود اين شرطهاى شش گانه در فرمايش علوى (عليه السلام)، قدرت عمل به آن فراهم نيست؛ در پاسخ مى ‏گوييم: بعضى از اين شرطها، شرط توبه كامل است؛ مانند: مرحله پنجم و ششم؛ ولى چهار تاى ديگر، جزء شرطهاى واجب و لازم يك توبه واقعى است.

در اين راستا، استاد شهيد مطهرى مى‏ گويد:

 «قسمت اول و دوم از ركن ‏هاى توبه، و قسمت سوم و چهارم از شرطهاى لازم، و قسمت پنجم و ششم از شرطهاى كمال است».[2]

اما درباره جايگاه ويژه «استغفار» همين بس كه در روايات اسلامى از آن به عنوان بهترين عبادت، جامع‏ ترين دعا، با فضيلت‏ ترين توسّل و مهم ‏ترين اعمال در بهترين ماه ‏هاى سال ياد شده است!

در اين راستا امام ششم حضرت صادق (عليه السلام) مى ‏فرمايند: «انّ من اجمع الدّعا الاستغفار»؛ «طلب بخشش از جمله جامع‏ ترين دعاهاست».[3]

امّ‏ سلمه كه يكى از همسران پيامبر اکرم (صلى الله عليه و آله) است نقل مى ‏كند، كه ايشان در دوره آخر عمر شريف ‏شان در حالت ‏هاى گوناگونى ذكر شريف «سبحان اللّه و بحمده، استغفراللّه و اتوب اليه» را بر زبان جارى مى ‏فرمود، از علتش پرسيدم؛ حضرت (صلى الله عليه و آله) فرمود: «من مأمور به اين ذكر شده ‏ام، سپس سوره نصر را براى ما تلاوت فرمود».[4]

گناه مانع دريافت خير و بركت است اما استغفار، وسيله‏ اى براى ريزش فضل و رحمت خداوند به سمت شخص تائب و عذرخواه به حساب مى‏ آيد.

حضرت امير بعد از تبيين آسيب ‏هاى گناه مى ‏فرمايند: «خداوند استغفار را سببى براى روزى ‏رسانى و گسترش رحمت قرار داده است و فرموده: از پروردگار خود آمرزش بخواهيد كه آمرزنده است، بركات خود را از آسمان بر شما فرو مى ‏بارد … پس رحمت كند خدا كسى را كه از گناهان خود پوزش طلبد».[5]

در اين خصوص سيره و روش پيامبر گرامى اسلام (صلى الله عليه و آله) الگويى براى همه مسلمانان است. آن بزرگوار چون دلگير مى ‏شد، مى ‏فرمود: «براى اين‏كه قلبم دچار هيچگونه حجاب و پوشش نگردد، روزى هفتاد بار استغفار مى ‏كنم».

بنابر آنچه گفته شد استغفار تنها براى خطاكاران و گناهكاران نيست بلكه گناهكاران با استغفار از پستى‏ هاى گناه و دركات جهنم نجات مى‏ يابند و پاكان با تكرار استغفار از نورانيت قلب بيشتر و درجات بهشت را بهره ‏مند مى‏ گردند.[6]