شكى نيست كه «ليلة القدر»، يكى از شب ‏هاى ماه رمضان است؛ جمع ميان آيات قرآن نيز اقتضاى آن را دارد. از يك سو مى ‏فرمايد: «قرآن در ماه رمضان نازل شده است»[1] و از سوى ديگر مى ‏فرمايد: «ما آن را در شب قدر فرو فرستاديم»[2]. اما براى تعيين آن، بايد به روايات مراجعه كرد. در روايات شيعه و اهل سنت، احتمالات گوناگونى داده شده است؛ از جمله: شب هفدهم، شب نوزدهم، شب بيست و يكم، شب بيست و سوم، شب بيست و هفتم و شب بيست و نهم. براساس روايت مشهور ائمه اطهار (عليهم السلام)، احتمال اينكه شب قدر، يكى از شب‏ هاى نوزدهم، بيست و يكم و يا بيست و سوم ماه رمضان باشد، بيشتر است.

سيد بن طاووس، از بزرگان علماى شيعه، روايات متعددى درباره تعيين شب قدر در كتاب اقبال الاعمال جمع ‏آورى كرده است كه از مجموع آنها فهميده مى ‏شود:

اندازه‏ گيرى و «تقدير» امور و كارها، در شب نوزدهم و «تحكيم» آنها در شب بيست و يكم و «امضاى» آنها در شب بيست و سوم است. به اين دليل شب زنده ‏دارى و عبادت و دعا در اين سه شب بسيار توصيه شده؛ به ويژه بر دو شب بيست و يكم و بيست و سوم تأكيد بيشترى گشته است.[3] در روايتى از امام صادق (عليه السلام) درخواست مى‏ شود كه شب قدر را معين كنند، ايشان مى‏ فرمايد: «آن را در شب بيست و يكم و بيست و سوم بجوييد». وقتى راوى مى‏ خواهد امام آن را دقيقاً مشخص كند؛ مى ‏فرمايد: «چه سخت است بر تو كه دو شب را كوشش كنى!»[4]  در عين حال روايات متعددى دلالت دارد كه شب بيست و سوم، شب قدر است.[5] البته شب قدر بر ائمه اطهار (عليهم السلام) كاملًا روشن است؛ زيرا فرشتگان در آن شب بر آنان فرود مى ‏آيند.[6] اما اصرار بسيارى داشته ‏اند كه شيعيان چند شب را به عبادت و شب زنده‏دارى مشغول باشند. با توجه به اين مطالب، روشن مى ‏شود كه شب قدر در هر سالى وجود دارد و آن يك شب است و اختلاف تقويم، موجب نمى‏ شود چند شب قدر داشته باشيم. بر اين اساس تأكيد شده است دهه آخر ماه رمضان، يا حداقل سه شب ياد شده مراقبت شود. پيامبراكرم (صلى الله عليه و آله) در دهه آخر ماه رمضان در مسجد معتكف مى‏ شد. و برخى از بزرگان شيعه، براى درك شب قدر يك سال شب‏ ها را احيا مى‏ داشتند به هر حال شب قدر يك شب است و به احتمال بسيار زياد، اين يك شب، در دهه آخر ماه مبارك رمضان مقدر شده است و مؤمنان براى درك آن شب، تلاش مى‏ كنند و احيا مى‏ گيرند.

گفتنى است با نزول فرشتگان در شب قدر، بركات فراوان و متعددى جريان مى ‏يابد كه مهم ‏ترين آن تقدير امور سالانه است. اما علاوه بر آن، نزول‏ دسته جمعى فرشتگان، نورانيت و بركتى را به وجود مى‏آورد كه از فرصت‏ هاى ممتاز، براى توبه و ارتقاى درجات معنوى است؛ به طورى كه انسان مى‏ تواند از فرصت يك شب، ارجمندى هزار ماه را به دست آورد. بنابراين اگر چه اعلام تقدير امور سالانه به حجت خدا؛ در وقت معين از شب قدر انجام مى ‏گيرد؛ اما براى مردم سراسر جهان- با اختلاف افق‏هايى كه دارند- شب قدر به نسبت هر منطقه ادامه دارد و همچنان بركات نزول فرشتگان شامل حال آنان مى ‏شود.

تقدير امور آنان نيز بر اساس آن انجام مى ‏گيرد و با اعلام قبلى تقدير امور به حجت خدا، در وقت معين منافات ندارد. از اين رو حتى براى كسانى كه در منطقه خود فرصت شب را از دست داده‏ اند؛ در روايات آمده است كه روزهاى شب قدر نيز فضيلت شب آن را دارد و اگر كسى در پى درك فضايل آن باشد، به آنها مى ‏رسد. همچنين در روايات آمده است: اگر كسى در اين شب‏ ها موفق نشد، منتظر شب و روز عرفه باشد كه مى‏ تواند در آن، سرنوشت خويش را رقم زند. بنابراين تعيين اين اوقات براى رقم زدن تقديرات انسان، نه براى خداوند محدوديت مى‏آورد و نه براى انسان؛ لكن اين اوقات ويژگى ‏هايى در تسريع حركت انسان به سوى كمال حقيقى دارد.[7]

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

[1]. بقره، آيه 185

[2]. قدر، آيه 3

[3]. سيد بن طاووس، اقبال الاعمال، ج 1، صص 341- 345 و 356 و 374- 375؛ (مكتب الاعلام ‏الاسلامى، چاپ اول 1414 ق، قم)

[4]. همان، ص 357

[5]. همان، ص 374 و 375

[6]. بصائر الدرجات، به نقل از امام صادق عليه السلام؛ ر. ك: انسان و قرآن، ص 241

[7]. پرسش ها و پاسخ هاى برگزيده ويژه ماه مبارك رمضان‏، ج9، ص70