جایگاه حق الناس و رد مظالم در مفاهیم دینی
موضوع بحث: جایگاه حق الناس و رد مظالم در مفاهیم دینی
مکان سخنرانی: مجلس خانگی
مدت سخنرانی: 41 دقیقه
خطبه ابتدایی:
أَعُوذُ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ. بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ. ثُمَّ الصَّلَاةُ وَ السَّلَامُ عَلَی سَیِّدِنَا وَ نَبِیِّنَا أَبِی الْقَاسِمِ الْمُصْطَفَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ سِیَّمَا بَقِیَّةِ اللَّهِ فِی الْأَرَضِینَ أَرْوَاحُنَا فِدَاهُ وَ لَعْنَةُ اللَّهِ عَلَی أَعْدَائِهِمْ أَجْمَعِینَ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ إِلَی قِیَامِ یَوْمِ الدِّینِ.
۱. مفهومشناسی و احکام شرعی «رد مظالم»
در فقه اسلامی مفهومی کارآمد و نجاتبخش به نام «رد مظالم» تعبیه شده است. ممکن است انسانی در ایام کودکی، جهالت یا بزرگسالی، مال دیگری را تضییع کرده باشد (مثلاً خسارت به خودرو، شکستن شیشه یا برداشتن مال از مغازه).
- حالت اول (شناختن صاحب مال): اگر فرد صاحبان اموال را میشناسد و به آنها دسترسی دارد، شرعاً موظف است نزد خودِ فرد رفته، عین مال یا قیمت آن را بپردازد و مصالحه و رضایت حاصل کند.
- حالت دوم (عدم دسترسی یا عدم شناخت صاحبان مال): اگر به صاحب مال دسترسی ندارد یا او را اصلاً نمیشناسد، برای جبران این حقالناس، باید آن مقداری را که یقین دارد (مثلاً ۵۰۰ هزار تومان یا ۲۰۰ هزار تومان) از طرف صاحب اصلی مال به فقیر «صدقه» بدهد.
شرایط و مصارف پرداخت رد مظالم
طبق نظر مراجع عظام تقلید، رد مظالم باید به فقیر غیرسید (عام) داده شود، مگر اینکه مراجع خاصی (مانند آیتالله مکارم شیرازی) در شرایطی اجازه پرداخت به سید فقیر را داده باشند یا پرداختکننده خود سید باشد.
تعریف فقیر در شرع، کسی است که درآمد سالانهاش کفاف خرج و مخارج متعارف زندگیاش را نمیدهد. اما نمیتوان رد مظالم یا خمس را به «واجبالنفقه» (مانند فرزند، همسر، پدر، مادر، سند/پدربزرگ و نوه) پرداخت کرد، چرا که تأمین هزینه زندگی آنان بر عهده شخص است.
رد مظالم معنوی (آبرو، غیبت و تهمت)
رد مظالم منحصراً مربوط به مسائل مالی نیست. اگر انسانی غیبت کسی را کرده، تهمت زده یا با آبروی مؤمنی بازی کرده است و آن فرد اکنون در قید حیات نیست، طبق فتوی برخی فقها میتوان با دادن صدقه و انجام خیرات به نیابت از او، رضایت معنوی وی را در قیامت جلب نمود.
سقف مجاز بدون استئذان: مراجع معظام تقلید تا سقف مشخصی (مثلاً حدود ۵۰۰ هزار تومان) اجازه دادهاند که شخص مستقیماً خودش رد مظالم را به فقیر بدهد، اما مقادیر بالاتر به دلیل حکم «مجهولالمالک» بودن، نیازمند اخذ مجوز از دفتر مرجع تقلید است.
۲. حساسیت بینظیر پیامبر اکرم (ص) به دیون و حقالناس
اگر فردی فوت کند و دیونی به گردن داشته باشد، بر ورثه واجب است قبل از تقسیم ارث، تمامی بدهیها و دیون او را از اصل یا ثلث اموالش بپردازند.
در سیره نبوی نقل شده است که هرگاه از حضرت رسول اکرم (ص) دعوت میکردند تا بر پیکر متوفایی نماز میت بخوانند، نخست سؤال میفرمودند: «آیا این فرد به کسی قرض یا دینی دارد؟» اگر میت بدهکار بود و مالی برای جبران نداشت، حضرت از خواندن نماز میت بر پیکر او امتناع میورزیدند تا شخص دیگری پرداخت بدهی او را ضمانت کند. این سیره نشاندهنده اهمیت خطیر حسابرسی روزمره در زندگی است.
۳. مصادیق روزمره و مغفولمانده حقالناس
حقالناس فقط دستاندازی به اموال دیگران نیست؛ بلکه شامل کوچکترین رفتارهایی است که موجب آزار، اتلاف وقت یا تضییع حقوق دیگران میشود:
- سد معبر و مزاحمتهای خیابانی: پارک کردن خودرو در برابر پارکینگ منازل، عدم رعایت حق تقدم، راه ندادن در لاین سرعت و استفاده از چراغهای غیراستاندارد (زنون) که چشم رانندگان را آزار میدهد.
- صدای بلندگوها: پخش صدای بلندگو (حتی صدای مداحی یا سخنرانی روحانی) از مساجد و هیئات در صورتی که موجب آزار و سلب آرامش همسایگان شود، به فتوی مراجع حرام شرعی است. (صرفاً پخش اذان در حد متعارف استثنا شده است).
- کمفروشی و بیانصافی اصناف: عدم رعایت انصاف در دریافت اجرت کارمزد توسط اصناف و بازاریان.
- اتلاف وقت مردم در ادارات: امروز و فردا کردن کار ارباب رجوع توسط کارمندان و معطل کردن مردم برای یک امضای ساده.
- کمکاری در ارائه خدمت: عدم مطالعه کافی استاد یا روحانی قبل از منبر و ضایع کردن وقت مستمعین.
۴. حکایات و داستانهای بیدارکننده منبری
عالمی زاهد در نجف اشرف برای تشرف به محضر حضرت ولیعصر (عج) چهل شب چهارشنبه به مسجد سهله رفت، اما موفق نشد. سپس به اوراد و علوم غریبه متوسل شد تا اینکه در عالم معنا به او گفتند: «امام زمان (عج) در بازار فلان شهر در دکان پیرمردی قفلساز حضور دارند».
عالم به آن بازار رفت و حضرت را دید و سلام کرد. حضرت فرمودند: «ساکت باش و فقط تماشا کن». در این هنگام پیرزنی ناتوان قفلی آورد و گفت: «این قفل را از من چند میخری؟» پیرمرد قفلساز قفل را بررسی کرد و گفت: «این قفل هفت شاهی میارزد و اگر کلیدش را بسازم ده شاهی قیمت دارد». پیرزن تعجب کرد و گفت: «از اول بازار تا اینجا هیچکس حاضر نشد آن را سه شاهی از من بخرد!» پیرمرد هفت شاهی را پرداخت و قفل را خرید.
حضرت ولیعصر (عج) رو به آن عالم کردند و فرمودند: «برای دیدن ما نیاز به اوراد و علوم غریبه و چلهنشینی نیست؛ مثل این پیرمرد قفلساز باانصاف باشید، ما خودمان به دیدار شما میآییم».
منبع: عنایات حضرت مهدی (عج) به علماء و طلاب، ص ۱۶۳آقا سید عبدالکریم کفاش شخصی بود که حضرت صاحبالزمان (عج) مداوم به حجره او سر میزدند. روزی حضرت نعلین خود را آوردند و فرمودند: «سید عبدالکریم، این کفش مرا وصلهای بزن».
سید عرض کرد: «آقا جان! من متعهد شدهام کفش این مشتری را در این ساعت تحویل دهم. اگر امر مولوی و امتحانی است، اطاعت کنم وگرنه اجازه دهید ابتدا حق این مشتری را ادا کنم و سپس کفش شما را تعمیر کنم». حضرت او را تحسین کرده و بر وفای به عهد و رعایت حقالناس وی صحه گذاشتند.
پادشاهی در آستانه مرگ شرط گذاشت هر کس یک شب در قبری که برای او کندهاند بخوابد، فردای آن روز پادشاه کشور خواهد شد. هیچیک از وزرا نپذیرفتند مگر مردی فقیر. فقیر را شبانه در قبر نهادند.
شبهنگام نکیر و منکر وارد شدند و تازیانهای بر او زدند. فقیر نالید که: «من مالی در دنیا نداشتم!» گفتند: «یادت هست بار اضافی بر الاغ خویش بار کردی؟ این تازیانه برای آن بود. و ضربه دوم برای آنکه شبی او را گرسنه نگه داشتی!»
صبحگاه که مردم برای بیرون آوردن «پادشاه جدید» آمدند، فقیر پا به فرار گذاشت و گفت: «من که برای حسابرسی حق یک الاغ چنین عذابی دیدم، چگونه پاسخگوی حقالناس یک ملت باشم؟!»
آیتالله سید هاشم حائری در نجف مبلغ ۵۰ دینار به فردی یهودی بدهکار بود اما پیش از پرداخت بدهی، آن فرد به بغداد رفت و مفقود شد. عالمی در خواب دید قیامت برپا شده و از صراط عبور میکند که ناگهان آن مرد یهودی راه را بر او بست و طلب ۵۰ دینار خود را کرد. سید گفت: «اکنون چیزی ندارم». یهودی گفت: «پس بگذار انگشتم را بر سینهات بگذارم». چون انگشت گذاشت، آتش سینه او را چنان سوزاند که از شدت درد از خواب پرید و تا مدتها اثر سوزش آن بر سینهاش باقی بود.
۵. تجسّم حقالناس در برزخ و قیامت
جبران حقالناس با حسنات و نمازها
در روایاتی که مرحوم شیخ محمد رازی و شیخ عباس قمی نقل کردهاند آمده است: در روز قیامت به ازای هر درهم و دینار حقالناسی که بر گردن انسان باشد و پرداخته نشده باشد، تعداد ۷۰۰ نماز مقبول از حسنات بدهکار برداشته شده و به نامه اعمال طلبکار و صاحب حق واریز میشود تا او راضی گردد.
سختگیری در حساب (مِنْقَاشِ الْحِسَابِ)
امیرالمؤمنین علی (ع) در مناجاتهای سحرگاهان خویش به خداوند متعال عرض میکردند:
همچنین امیرالمؤمنین (ع) در نامه به استانداران و کارگزاران خویش (مانند نامه به ابنعباس) جهت حفظ بیتالمال فرمودند: «نوک قلمهای خود را تیز و باریک سازید، سطرها را به هم نزدیک کنید و از کلمات اضافی بپرهیزید تا در مصرف کاغذ بیتالمثال اسراف نشود».
۶. روضه و گریز به مصیبت حضرت رقیه (س)
در کتاب شریف منتخب التواریخ (صفحه ۲۸۸) از محمدعلی شامی نقل شده است که در سال ۱۲۸۰ هجری قمری، آب به قبر مطهر حضرت رقیه (س) در دمشق افتاد. سید ابراهیم (تولیت حرم) پس از چهار شب رؤیای صادقه دخترانش و خودِ بیبی، با مجوز والی شام اقدام به نبش قبر و تعمیر آن نمود. او پیکر مطهر و سالم این نازدانه سه ساله را چند روز بر روی دست نگه داشت تا تعمیرات تمام شد.
عمادالدین طبری در کامل بهائی مینویسد: چون سر مبارک سیدالشهدا (ع) را در خرابه شام میان طبق نزد دختر سه ساله آوردند، پرده را کنار زد و با سر غرق به خون پدر مواجه شد:
یا أَبَتَاهُ مَنْ ذَا الَّذِی قَطَعَ وَرِیدَیْکَ؟
یا أَبَتَاهُ مَنْ ذَا الَّذِی خَضَبَکَ بِدِمَائِکَ؟»
باباجان! چه کسی رگهای گردنت را برید؟
باباجان! چه کسی محاسن شریفت را به خونت خضاب کرد؟
وَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ.
