یکی از مهم‌ترین و کاربردی‌ترین مباحث در معارف اهل‌بیت (ع)، سنجش عیار ایمان و بازشناسی اوصاف واقعی پیروان مکتب علوی است. در گفتار پیش‌رو، با استناد به آیات قرآن کریم، احادیث معصومین (ع) و وقایع تاریخ اسلام، به بررسی مهم‌ترین ویژگی‌های شیعیان امیرالمؤمنین (ع) پرداخته شده است.

۱. عدم شروع جنگ و غلبه بر خشم (کظم غیظ)

برخلاف فرهنگ‌های جاهلی که شتاب در درگیری را نشانه شجاعت می‌دانستند، در مرام امیرالمؤمنین (ع) شیعه واقعی هیچ‌گاه آغازگر جنگ و نزاع نیست. سیره‌نویسان و تاریخ‌نگارانی همچون ابن ابی‌الحدید معتزلی در شرح نهج‌البلاغه و جاحظ تاکید کرده‌اند که شیعیان خصلت نجیب‌زادگی، نرم‌خویی و لطف را از مولای خود به ارث برده‌اند.

حمایت از مظلوم و ایستادگی در برابر ظالم

شیعه اگر در موقعیتی قرار گیرد که میان مظلوم بودن یا ظالم بودن یکی را انتخاب کند، مظلومیت همراه با اقتدار را برمی‌گزیند و حامی تمام مظلومان جهان -حتی غیرمسلمانان- است؛ همان‌گونه که علی (ع) در جریانات حکومتی از ربوده شدن خلخال از پای زن یهودی به درد آمد.

۲. مهربانی، عطوفت و حسن خلق با دیگران

یکی دیگر از شاخصه‌های بارز شیعیان، محبّت و عطوفت ویژه نسبت به هم‌نوعان و محبان اهل‌بیت (ع) است.

۳. ادب و معرفت در سیره و رفتار

ادب کلید نجات انسان در بزنگاه‌های سخت است. همان‌طور که حر بن یزید ریاحی به برکت ادبی که نسبت به حضرت زهرا (س) نشان داد سعادتمند شد، شیعه نیز در تمامی شئون زندگی اهل ادب و شکرگزاری است.

شکر نعمت و افزایش برکات

خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید:

«لَئِن شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ وَلَئِن كَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِي لَشَدِيدٌ»
(سوره ابراهیم، آیه ۷)

چنان‌که در سیره امام رضا (ع) نقل شده است، پاسخ‌گویی مؤدبانه و شکرگزاری در برابر عطای امام، موجب خشنودی حضرت و بخشش اصل باغ و باغ‌های اطراف به سائل گردید.

داستان سید اسماعیل حمیری و توفیق توبه

سید اسماعیل حمیری (از شعرای بزرگ معاصر امام باقر، امام صادق و امام کاظم علیهم‌السلام) بیش از ۲۵۰۰ بیت شعر در مدح اهل‌بیت سرود. مرحوم قاضی نورالله شوشتری در کتاب مجالس المؤمنین (ص ۵۱۱) نقل کرده است که امام صادق (ع) درباره او فرمودند: «دوستان آل محمد تا توبه نکنند از دنیا نمی‌روند.» ادب او نسبت به امام صادق (ع) در ماجرای کوزه و تبدیل شراب به شیر، زمینه‌ساز هدایت و حسن عاقبت او شد.

۴. انس با دعا، مناجات و عبادت

شیعه واقعی اهل انس با پروردگار، قرائت دعا (مانند جوشن کبیر و زیارت عاشورا) و اهتمام به شب‌زنده‌داری است. بر اساس روایات، سیره ائمه اطهار (ع) در شب‌های قدر، احیا و مناجات و قرآن سر گرفتن بوده است.

حضرت امام سجاد (ع) که خود در اوج عبادت بودند و آثار سجدة طولانی بر پیشانی داشتند، هنگامی که با نگرانی فرزندشان امام باقر (ع) مواجه شدند، به صحیفه‌ای اشاره کردند که عبادت‌های امیرالمؤمنین (ع) در آن ثبت شده بود و فرمودند هیچ‌کس توان عبادت‌های علی (ع) را ندارد.

۵. امانت‌داری، وفای به عهد و مسئولیت‌پذیری

امانت‌داری و رعایت عهد و پیمان از خطوط قرمز مذهب تشیع است. امام محمد باقر (ع) می‌فرمایند:

«خداوند در سه چیز به هیچ‌کس رخصت ترک نداده است: ادای امانت (به نیکوکار یا فاجر)، وفای به عهد (با مؤمن یا کافر) و نیکی به پدر و مادر.»

همچنین حضرت امام سجاد (ع) فرمودند: اگر قاتل پدرم خنجری را که با آن حسین (ع) را به شهادت رساند نزد من به امانت بگذارد، امانت را به او بازمی‌گردانم.

انصاف در کسب و کار و بازار

برکت روزی در گروه رعایت انصاف با مردم و پرهیز از گران‌فروشی است. تشرفات بزرگانی همچون سید هاشم کفاش یا پیرمرد قفل‌ساز به محضر حضرت ولی‌عصر (عج) صرفاً به دلیل تقوا، وفای به قول و رعایت دقیق انصاف در معامله با مردم بوده است.

احساس مسئولیت اجتماعی

امیرالمؤمنین (ع) در گرمای طاقت‌فرسای ظهر کوفه در کوچه‌ها می‌گشت تا مبادا مظلوم یا نیازمندی بی‌جواب بماند. نقل است وقتی زنی از ظلم شوهرش شکایت کرد، حضرت تا در خانه او رفت و با شمشیر آخته حامی حق او شد تا مشکل رفع گردد.

۶. تمام تلاش خود را به کار بستن (غایة المجهود)

شیعه در هر وظیفه‌ای که بر عهده می‌گیرد (درس، شغل، مسئولیت اجتماعی)، تا آخرین توان تلاش می‌کند و ناامید نمی‌شود.

خداوند متعال نیز در سوره مبارکه ابراهیم به اهمیت هشدار و استفاده از فرصت‌ها اشاره می‌فرماید:

«وَأَنذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ وَهُمْ فِي غَفْلَةٍ وَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ»
(سوره مریم، آیه ۳۹)