از جمله شرايط وجوب امر به معروف و نهى از منكر، ايمن بودن از خطر و ضرر است، اين شرط برای امام حسین علیه السلام نه تنها موجود نبود بلكه با پيشينه و عملكرد يزيد و حكومت بنى‏اميه – با آن وضعيت استبدادى و كشتار بى‏رحمانه انسان‏هاى بى‏گناه – روشن بود كه چنين موقعيتى پيش نمى‏آيد و اقدام امام حسين(علیه السلام) يا هر كس ديگر، با مخاطرات جدى روبه رو است! پس چگونه آن حضرت با اين وضعيت اقدام به نهضت و امر به معروف و نهى از منكر نمود؟

ما شرايط احكام و خصوصيات و فروع آن را بايد از روش امامان (علیه السلام) فرا بگيريم و دليل بر جواز شرعى هر عمل اين است كه به وسيله امامان (علیه السلام) انجام گرفته باشد. به عبارت ديگر گفتار و رفتار آن بزرگواران از ادلّه احكام شرعى است.

پس فرضاً اگر دليلى كه دلالت بر مشروط بودن امر به معروف به احتمال تأثير و امن از ضرر دارد، به عموم يا اطلاق شامل اين مورد هم بشود اقدام امام حسين (علیه السلام) مخصِّص يا مقيِّد آن خواهد بود و مى‏فهميم كه اگر مصلحت مهم‏ترى در كار بود، اين دو شرط در وجوب دخالت ندارد و بايد امر به معروف و نهى از منكر نمود هر چند احتمال ضرر و خطر داده شود.

از اين رو بايد اهميت مصلحت امر به معروف و نهى از منكر را با ضرر و مفسده احتمالى آن، سنجيد اگر مصلحت آن اهمّ و شرعاً لازم الاستيفا باشد، (مثل بقاى دين)، تحمل ضرر لازم است و ترك امر به معروف جايز نيست.

به بيان ديگر: فرق است بين امر به معروف و نهى از منكرهاى عادى و معمولى- كه غرض بازدارى اشخاص از معصيت و مخالفت و وادار كردن آنها به اطاعت و انجام وظيفه است- و بين امر به معروف و نهى از منكرى كه جنبه عمومى و كلى دارد و احياى دين و بقاى احكام و شعائر، به آن وابسته باشد و ترك آن موجب خسارت‏ها و مصايب جبران‏ناپذيرى بر مسلمانان شود. درست مانند آنكه در عصر حكومت يزيد، مليّت جامعه اسلام در خطر تغيير و تبديل به مليّت كفر واقع شده بود و اوضاع و احوال نشان مى‏داد كه به زودى دين از اثر و رسميت افتاده و فاتحه اسلام خوانده مى‏شود.

در صورت اول امر به معروف و نهى از منكر مشروط به امن از ضرر است و در صورت دوم وجوب آن، مشروط به امن از ضرر نيست و بايد دين را يارى كرد و خطر را از اسلام دفع نمود اگر چه به فداكردن مال و جان باشد.

امام حسين (علیه السلام) كاملًا از خطرى كه متوجه دين شده بود، آگاه بود از اين رو در همان آغاز كار- كه مروان در مدينه به آن حضرت توصيه كرد كه با يزيد بيعت كند- فرمود:

«انّا للّه و انّا اليه راجعون و على الاسلام السلام اذ قد بليت الامّة براع مثل يزيد» «بايد با اسلام وداع كرد زيرا امت به راعى و شبانى مانند يزيد مبتلا شده است» يعنى، وقتى يزيد زمامدار مسلمين شود، معلوم است كه اسلام به چه سرنوشتى گرفتار مى‏شود آنجا كه يزيد است اسلام نيست و آنجا كه اسلام است، يزيد نيست.

در مقابل چنين خطر و منكرى، امام حسين (علیه السلام) بايد به پا خيزد و دفاع كند و سنگر اسلام را خالى نگذارد هر چند خودش و عزيزانش را بكشند خواهران و دخترانش را اسير كنند زيرا آن حضرت بقاى اسلام و بقاى احكام اسلام را از بقاى خودش مهم‏تر مى‏دانست پس جان خود را فداى اسلام كرد و با آنكه اطفال و خاندانش در سختى و گرفتارى شديد بودند از برنامه خود و انجام وظيفه منصرف نشد.

آرى قيام سيدالشهدا (علیه السلام) امر به معروف و نهى از منكر و مبارزه با ظلم، ستم، كفر و ارتجاع واقعى بود. اما تاريخ چنين امر به معروف و نهى از منكر و مبارزه با ظلم و كفر، به خود نديده است كه يك نفر مانند امام حسين (علیه السلام) همراه با خاندان خود در احاطه لشكرى ستمگر باشد، اما در عين حال عزت و كرامت نفس خود را حفظ كرده و به وظيفه خود وفادار مانده باشد.

اين اباعبدالله (علیه السلام) بود كه در راه امر به معروف و نهى از منكر، چنان قوت قلب و شجاعتى در روز عاشورا اظهار كرد كه از عهده آن همه امتحانات بزرگ برآمد و در بين شهيدان راه حق، رتبه اول را حائز شد.

در اينجا بسيار مناسب است به بيان لطيفى از استاد شهيد علامه مطهرى اشاره شود: «وجوب امر به معروف و نهى از منكر را تا زمانى كه ضررى بر آن مترتب نيست همه قبول دارند. اما وقتى كه پاى ضرر پيش مى‏آيد، بعضى مى‏گويند: مرز آن اصل تا همين‏جا هست يعنى، وجوب آن، تا جايى است كه خطرى در كار نباشد و ضررى به آبرو و جان و حتى به مال شخص آمر و ناهى، وارد نيايد. اينها ارزش اين اصل را پايين آورده‏اند اما بعضى مى‏گويند: ارزش امر به معروف و نهى از منكر بالاتر از اينها است اگر موضوع معروف و منكر مسأله ساده و كوچكى باشد، با احتمال ضرر، وجوب آن منتفى خواهد بود ولى اگر در مواردى، مثلًا قرآن به خطر بيفتد، عدالت به خطر بيفتد، وحدت اسلامى به خطر بيفتد، ديگر نمى‏توان گفت: امر به معروف و نهى از منكر نمى‏كنم زيرا اگر حرفى بزنم جانم در خطر است، آبرويم در خطر است و يا اجتماع نمى‏پسندد.»

از اين رو، اصل امر به معروف در مسائل بزرگ، مرز نمى‏شناسد و حتى با وجود ضرر و خطرهاى بزرگ، واجب خواهد بود. اين است كه مى‏گوييم: نهضت حسينى، ارزش امر به معروف و نهى از منكر را- در مقام اثبات- بالا برد زيرا او نه تنها جان و مال خود، كه جان عزيزانش را هم در اين راه فدا كرد و حتى به اسارت اهل بيتش هم براى اقامه اين اصل، راضى شد.

با اين كار امام (علیه السلام)، ديگر جاى شك نيست كه در مسائل مهم، امر به معروف و نهى از منكر با وجود هر گونه خطرى واجب خواهد بود و در راه آن هر ضررى را بايد به جان خريد.[1]

[1] . پرسش ها و پاسخ های دانشجویی، ج13 (ویژه محرّم)، ص91.