يكى از شرايط عمومى تكاليف شرعى، داشتن قدرت است و در روايات اهل بيت عصمت و طهارت (علیهم السلام)، بيان شده است كه اين فريضه صرفاً بر عهده كسانى است كه قدرت بر اين كار داشته باشند؛ در حالى كه در نهضت حسينى(علیه السّلام)، آن حضرت به دليل جهالت يا سست عنصرى يا عافيت‏طلبى مردم و يا به انگيزه‏هاى ديگر، از پشتيبانى مردم محروم بود و توانايى براندازى يك حكومت سفّاك تا دندان مسلح را نداشت! پس چگونه آن حضرت قيام مسلحانه كرد و آن را امر به معروف و نهى از منكر اعلام نمود؟

استاد مطهرى «ره» در اين باره مى‏فرمايد: شرط ديگرى براى امر به معروف و نهى از منكر ذكر شده به نام «قدرت» «إنما يجب على القوى المطلع»[1] يعنى، شخص ناتوان نبايد امر به معروف و نهى از منكر كند. اين يعنى نيروى خود را حفظ كن و نتيجه بگير، اما آنجا كه ناتوانى و نيرويت هدر مى‏رود، اقدام نكن. اينجا هم يك اشتباه بزرگ براى بعضى پيدا شده كه مى‏گويند: من كه قدرت ندارم فلان كار را انجام دهم، اسلام هم گفته اگر قدرت ندارى انجام نده پس تكليف از من ساقط است در جواب بايد گفت: خير اسلام مى‏گويد: برو و قدرت به دست بياور اين «شرط وجود» است، نه «شرط وجوب» يعنى تا ناتوانى، دست به كارى نزن ولى بايد بروى قدرت و توانايى كسب كنى تا به نتيجه برسى.

تحصيل قدرت براى اين اصل به قدرى مهم است كه گاهى كار حرام واجب مى‏شود ـ مثلًا پست و مقام گرفتن از خلفاى جور و ظلم و خدمت در حكومت آنها ـ اما اگر مى‏بينى اين مقام تو وسيله‏اى مى‏شود كه بر امر به معروف و نهى از منكر قدرت پيدا كنى، حتماً اين كار را انجام بده. در تاريخ اسلام داريم كه اشخاص به دستور ائمه (علیهم السّلام) به دربار خلفا وارد مى‏شدند.

در پاسخ به اين عقيده كه اگر قدرت تصادفاً پيدا شد، امر به معروف و نهى از منكر واجب است و اگر نه، واجب نيست بايد ببينيم اسلام چه ارزشى به اين اصل داده است؟

ارزش اين اصل تا آنجا است كه آن را ضامن بقاى اسلام دانسته‏اند و به خاطر آن امام حسين (علیهم السّلام) و يارانش شهيد مى‏شوند و اهل بيت آن حضرت، به اسارت مى‏روند. در روايتى در نكوهش برخى از مردم آخرالزمان آمده است: «لايوجبون أمراً بالمعروف و نهياً عن المنكر إلّا إذا أمنوا الضرر[2]».

در حديث ديگر از امام باقر (علیه السلام) آمده است: «إن الأمر بالمعروف و النهى عن‏المنكر سبيل الأنبياء منهاج الصلحاء بها تقام الفرايض و تأمن المذاهب و تعمر الارض‏وى نتصف من الاعداء[3]». فريضه‏اى كه چنين ارزشى دارد، آيا ممكن است درباره آن بگويند: اگر يك روز اتفاقاً و تصادفاً نيرويى داشتى انجامش بده وگرنه تكليف ساقط است. اين بدان معنا است كه بگويند: اگر تصادفاً ديدى مى‏توانى اسلام را نگه دارى، نگه دار و اگر ديدى نمى‏توانى، ديگر لازم نيست در مورد احتمال تأثير هم همين طور است يعنى، نمى‏توانيم بگوييم: چون احتمال تأثير وجود ندارد، پس تكليف ساقط است»[4].

نمونه‏اى از عملكرد صحيح در مسأله احتمال تأثير را در واقعه عاشورا مى‏بينيم كه اهل بيت (علیهم السّلام)، حتى كشته شدن امام حسين (علیه السّلام) را هم پايان كار و وظيفه خود ندانستند و حتى در دربار يزيد و ابن زياد دنبال همان هدف حسينى بودند. شهيد شدن امام (علیه السّلام) از يك نظر براى آنان آغاز كار بود، نه پايان كار.[5]

[1]. امر به معروف و نهى از منكر (فقط بر انسان قدرتمند و آگاه واجب است.(فروع كافى، ج 5، ص 59).

[2]. امر به معروف و نهى از منكر را واجب نمى‏دانند، مگر وقتى كه از ضرر آن در امان باشند. (فروع كافى، ج 5، ص 55).

[3]. امر به معروف و نهى از منكر، راه پيامبران و شيوه نيكان است. به وسيله اين اصل واجبات برپا مى‏گردد، راه‏ها امن و سرزمينها آباد مى‏شود و از دشمنان «حقوق ضايع شده» باز ستانده مى‏گردد. (فروع كافى، ج 5، ص 55).

[4]. حماسه حسينى، ج 1، صص 312 ـ 304.

[5]. پرسش ها و پاسخ های دانشجویی، ج13 (ویژه محرّم)، ص94.